شناخت دقیق سیمهای سه تار یکی از مهمترین مباحث برای هنرجویان و علاقهمندان به کلاس آموزش سه تار است، زیرا بخش مهمی از کیفیت اجرا و درک درست از صدای ساز به آشنایی با ساختار سیمها مربوط میشود. هر یک از این سیمها از نظر جنس، ضخامت و کوک با دیگری تفاوت دارد و همین تفاوتها باعث شکلگیری هویت صوتی منحصربهفرد سه تار میشود. هر سیم صدای خاص خود را تولید میکند و در اجرای ملودیها، جملههای موسیقایی، ریزها و تزئینات نقش متفاوتی ایفا میکند. آشنایی با صدای هر سیم به هنرجو کمک میکند تا بداند در چه بخشی از قطعه از صدای زیر و درخشان استفاده کند و چه زمانی به سراغ صدای گرم یا بم برود. در ادامه، سیمهای سه تار را بهصورت دقیق معرفی میکنیم تا با ویژگیهای صوتی هر کدام بیشتر آشنا شوید.
سیم اول سه تار (سیم سفید)
سیم اول سه تار که با نام «سیم سفید» شناخته میشود، نازکترین سیم این ساز است و معمولاً از جنس فولاد ساخته میشود. ضخامت آن بین 0.18 تا 0.22 میلیمتر است و در کوک رایج سه تار (دو–سل–دو–دو) روی نت «دو» (C) تنظیم میشود. به دلیل نازکی و کشش بیشتر، این سیم واکنش سریعی به مضراب دارد و صدایی کاملاً واضح تولید میکند. اگر این سؤال برایتان مطرح است که سیم اول سه تار چه صدایی دارد، باید بدانید روشنترین و شفافترین صدای ساز متعلق به همین سیم است.
ویژگیهای صدای سیم اول:
- زیر
- شفاف
- درخشان
- واضح و نافذ
سیم اول در نوازندگی سه تار نقش اصلی را در اجرای ملودیها بر عهده دارد و معمولاً بخش عمده جملههای موسیقایی روی همین سیم اجرا میشود. اجرای جملههای تند، ریزهای متوالی و تریلهای ظریف به دلیل شفافیت و واکنش سریع این سیم، جلوهای واضح و دقیق پیدا میکند. همچنین در بخشهای احساسی و لطیف قطعات، صدای درخشان سیم اول میتواند حس و حال ملودی را بهتر منتقل کند. به همین دلیل بسیاری از هنرجویان در ابتدای مسیر آموزش سه تار تمرکز بیشتری روی این سیم دارند، زیرا هم کنترل آن سادهتر است و هم نتیجه صوتی سریعتر و واضحتر به گوش میرسد.
سیم دوم سه تار (سیم زرد)
سیم دوم سه تار که با نام «سیم زرد» شناخته میشود، یکی از مهمترین سیمها در ایجاد تعادل صوتی این ساز است. این سیم ضخیمتر از سیم اول بوده و معمولاً از جنس برنز ساخته میشود؛ به همین دلیل رنگ آن متمایل به طلایی است. ضخامت سیم دوم سه تار معمولاً بین 0.20 تا 0.25 میلیمتر است و در کوک متداول سه تار اغلب روی نت «سل» (G) تنظیم میشود. اگر این پرسش برایتان مطرح است که سیم دوم سه تار چه صدایی تولید میکند، باید بدانید صدای آن نسبت به سیم اول گرمتر، کمی بمتر و متعادلتر است و حالتی میانی میان صدای زیر سیم سفید و صدای بم سیمهای پایینتر ایجاد میکند. همین ویژگی باعث میشود صدای سه تار عمق و لطافت بیشتری پیدا کند.
در نوازندگی سه تار، سیم دوم نقش بسیار مهمی در تکمیل ملودی و ایجاد تعادل در بافت صوتی دارد. بسیاری از جملههای موسیقایی بین سیم اول و دوم جابهجا میشوند تا تنوع رنگ صوتی افزایش یابد و اجرا از یکنواختی خارج شود. همچنین اجرای جواب آواز، همراهی ملودی اصلی و ایجاد حجم صوتی بیشتر، از کاربردهای رایج سیم دوم به شمار میرود. به طور کلی، شناخت دقیق صدای سیم زرد و استفاده درست از آن، باعث میشود اجرای سه تار حرفهایتر، پختهتر و گوشنوازتر شنیده شود.
سیم سوم (مشتاق)
سیم سوم که با نام «سیم مشتاق» شناخته میشود، سفیدرنگ است و از نظر جنس و ضخامت تقریباً مشابه سیم اول میباشد. این سیم در کنار سیم چهارم قرار دارد و نام آن به احترام مشتاق علیشاه که این سیم را به ساختار سه تار افزود، انتخاب شده است. وجود این سیم تحول مهمی در رنگ صوتی سه تار ایجاد کرد و باعث غنیتر شدن طنین ساز شد. صدای سیم سوم حالتی زنگدار و طنینافزا دارد و به ارتعاش کلی ساز حجم بیشتری میبخشد. در کوک، بسته به دستگاه یا آواز مورد نظر، این سیم معمولاً همصدا با سیم اول یا سیم چهارم کوک میشود. در کوک رایج نیز این سیم اغلب روی نت «دو» تنظیم میشود. سیم مشتاق در نوازندگی برای تقویت طنین، ایجاد کشش صوتی و پر کردن فضای صوتی قطعه کاربرد دارد و هنگام اجرای ریزها و ضربات متوالی، باعث میشود صدای سه تار پرحجمتر و غنیتر شنیده شود.
سیم چهارم (سیم بم)
سیم چهارم که به آن سیم بم گفته میشود، زردرنگ و از جنس برنز است و ضخیمترین سیم سه تار به شمار میرود. ضخامت این سیم معمولاً بین 0.35 تا 0.40 میلیمتر است و نسبت به سایر سیمها صدای عمیقتری تولید میکند. در کوک استاندارد، سیم چهارم روی نت «دو» (C) کوک میشود، اما یک اکتاو پایینتر از سیم سوم قرار دارد. صدای این سیم بم، پرطنین و عمیق است و پایه صوتی ساز را شکل میدهد. هنگامی که از سیم چهارم استفاده میشود، حس سنگینی و عمق بیشتری در قطعه ایجاد میشود و تضاد زیبایی میان صداهای زیر و بم شکل میگیرد. در اجراهای تأملی و قطعاتی با حالوهوای حزنآلود یا عرفانی، استفاده از سیم بم نقش مهمی در ایجاد فضای احساسی دارد.
