ساز بربط یکی از کهنترین و اصیلترین سازهای زهی–مضرابی در موسیقی ایرانی است که امروزه با نام «عود ایرانی» نیز شناخته میشود. این ساز با صدایی گرم، عمیق و پرطنین، نقش مهمی در شکلگیری دستگاهها و نغمههای موسیقی سنتی ایران داشته و در طول تاریخ تأثیر گستردهای بر سازهای زهی در خاورمیانه و حتی اروپا گذاشته است. امروزه نیز به دلیل قدمت تاریخی، ظرفیت اجرایی بالا و جایگاه ویژه در موسیقی دستگاهی، آموزش بربط در هنرستانها، دانشگاههای موسیقی و آموزشگاههای معتبر با استقبال زیادی روبهرو است. در این مقاله بهصورت جامع بررسی میکنیم که ساز بربط چیست، تاریخچه ساز بربط از چه دورهای آغاز شده و ساختار عود ایرانی از چه اجزایی تشکیل شده است.
بربط چیست؟
بربط سازی زهی و بدون پرده (فرت) از خانواده لوت (Lute) است که با مضراب نواخته میشود. کاسهای بزرگ و گلابیشکل، دستهای کوتاه و صفحهای چوبی از مهمترین ویژگیهای ظاهری آن هستند. بربط معمولاً دارای ۱۰ تا ۱۱ سیم (در قالب ۵ جفت سیم و گاهی یک سیم بم اضافی) است که بهصورت زوج کوک میشوند.
از نظر ساختاری، بربط فاقد پردهبندی ثابت است؛ به همین دلیل نوازنده میتواند ریزفاصلهها و فواصل خاص موسیقی ایرانی را با ظرافت بیشتری اجرا کند. همین ویژگی باعث شده بربط یکی از مناسبترین سازها برای اجرای دستگاهها و گوشههای موسیقی سنتی ایران باشد.
تاریخچه ساز بربط
پیشینه ساز بربط به ایران باستان و دورههای پیش از اسلام بازمیگردد. شواهد باستانشناسی و نقوش برجسته دوره ساسانی نشان میدهد که سازی شبیه به بربط در دربار شاهان ایرانی نواخته میشده است. برخی پژوهشگران معتقدند شکل اولیه این ساز حتی در دوره هخامنشیان نیز وجود داشته است و بربط را باید یکی از کهنترین سازهای زهی–مضرابی منطقه دانست.
در دوره ساسانی، بربط به یکی از مهمترین سازهای درباری تبدیل شد. نام نوازندگانی چون باربد در تاریخ موسیقی ثبت شده که از استادان برجسته بربط نوازی در دربار خسرو پرویز بودهاند. گفته میشود بسیاری از الحان و نغمههای آن دوره با ساز بربط اجرا میشده و این ساز نقشی محوری در شکلگیری نظام نغمههای آن زمان داشته است.
پس از ورود اسلام به ایران، بربط به سرزمینهای عربی راه یافت و در آنجا با نام «العود» شناخته شد. واژه «عود» در زبان عربی به معنی «چوب» است و به جنس بدنه ساز اشاره دارد. در طی قرون بعدی، این ساز در مناطق مختلف دچار تغییراتی شد و گونههای متنوعی از آن شکل گرفت.
در دورههای بعد، بهویژه در دوران صفویه و قاجار، بربط در ایران تا حدی کمرنگ شد و سازهایی مانند تار و سهتار جایگاه پررنگتری یافتند. با این حال، در قرن بیستم تلاشهایی برای احیای بربط ایرانی صورت گرفت. در سده اخیر، استادان موسیقی ایرانی برای بازگرداندن هویت تاریخی این ساز کوششهای فراوانی انجام دادند. از جمله چهرههای مهم در احیای عود ایرانی میتوان به منصور نریمان اشاره کرد که با پژوهش و آموزش، نقش کلیدی در بازگشت بربط به صحنه موسیقی داشت.
امروزه بربط در هنرستانها، دانشگاههای موسیقی و آموزشگاههای معتبر سراسر کشور تدریس میشود؛ برای نمونه در آموزشگاه موسیقی ترمه که یکی از بهترین آموزشگاه موسیقی اصفهان به شمار میرود نیز این ساز بهصورت تخصصی آموزش داده میشود و بسیاری از نوازندگان معاصر آن را بهعنوان ساز اصلی خود انتخاب کردهاند. بررسی تاریخچه ساز بربط نشان میدهد این ساز مسیر طولانی و پرفرازونشیبی را طی کرده و همچنان جایگاهی مهم در موسیقی معاصر دارد.
ساختار ساز بربط (عود ایرانی)
ساختار ساز بربط از اجزای مختلفی تشکیل شده است که اجزای اصلی آن عبارتند از:
کاسه (بدنه)
کاسه بربط بزرگ، عمیق و به شکل گلابی است. این بخش معمولاً از چوبهایی مانند گردو، افرا یا توت ساخته میشود. کاسه از چندین تکه چوب باریک (ترکه) تشکیل شده که بهصورت منحنی به هم چسبانده میشوند.
اندازه و عمق کاسه نقش مستقیمی در حجم و گرمای صدا دارد. بربط ایرانی معمولاً نسبت به عود عربی کاسهای کمی کوچکتر دارد که باعث شفافتر شدن صدا میشود.
صفحه رویی (صفحه صدا)
صفحه رویی معمولاً از چوب صنوبر ساخته میشود. روی این صفحه، یک یا چند «گل» (روزنههای مشبک دایرهای) قرار دارد که علاوه بر زیبایی، در پخش و تنظیم صدا نقش مهمی ایفا میکنند.
طراحی گلها در سازهای دستساز ایرانی اغلب با نقوش اسلیمی و سنتی همراه است.
دسته
دسته بربط کوتاه و بدون پرده است. نبود پرده به نوازنده اجازه میدهد فواصل موسیقی ایرانی، بهویژه ربعپردهها، را دقیق اجرا کند.
سرپنجه و گوشیها
در انتهای دسته، سرپنجهای زاویهدار قرار دارد که گوشیهای کوک در آن نصب شدهاند. زاویه خاص سرپنجه باعث ایجاد کشش مناسب سیمها میشود.
سیمها و کوک
بربط معمولاً دارای پنج جفت سیم است که از بم به زیر کوک میشوند. در برخی نمونهها یک سیم بم منفرد نیز اضافه میشود. کوک بربط ایرانی ممکن است بسته به مکتب نوازندگی متفاوت باشد، اما اغلب با فواصل چهارم تنظیم میشود.
