نی ، آشنایی با ساز ایرانی نی

نی ، آشنایی یا ساز ایرانی نی

نی، از سازهای بادی کهن و از جنس گیاه نی است که طول آن از شش گره و هفت بند تشکیل شده و به همین دلیل آن را نی «هفت بند» می گویند. هنگام نواختن، هوا از دهانه نی ی وارد می شود و با انگشت گذاری بر سوراخ ها و با تغییر فشار هوا، صداهای مختلف به وجود می آیند. نوازنده، نی را عمودی در دست می گیرد و دهانه آن را بین دو دندان جلو و یا بین لب ها قرار می دهد و در آن میدمد.  بخش زیادی از هوای دمیده شده، از سوراخ های باز نی خارج می شود و نوازنده با انگشت های هر دو دست، سوراخ ها را باز و بسته می کند. ممکن است نوازنده هنگام نواختن، دست راست را بالای دست چپ قرار دهد و برعکس. هنگام ساختن نی، روی گره ها را با نوار می پوشانند و بر سر دهانه و انتهای نی لوله استوانهای کوتاهی به طول تقریبی 7 سانتی متر و هم قطر ضخامت نی، از فلز برنج قرار می دهند. طول نی حدود 30 تا 65 سانتی متر و قطر آن حدود 5/1 تا 3 سانتی متر است و تعداد 5 سوراخ در طرف طول جلو و یک سوراخ در قسمت عقب نی ایجاد می کنند. هرچه ساز باریک تر و کوتاه تر باشد صدای آن زیرتر و برعکس. نی در اندازه های مختلف تهیه می شود و ساز تک نوازی است و نمی توان آن را کوک کرد. از آنجایی که بدنه اصلی این ساز در طبیعت رشد می کند. دو نی کاملاً از هر جهت همسان، کمتر به دست می آید و به همین دلیل، با انتخاب طول و قطر آن، از هر پرده ای می توان نی داشت.

وسعت

وسعت معمول صدای نی حدود دو اکتاو و نیم است. مثال های زیر برای نی منطبق با دیاپازون است که به طور طبیعی فاقد صدای «سی» روی خط سوم حامل است. وسعت نی به چهار منطقه صوتی، شامل صدای بم و بم نرم، صدای اوج، صدای غیث و صدای ذیل (پس غیث) تقسیم می شود : 

     منطقه صدای بم و بم نرم

 

     منطقه صدای اوج

 

     منطقه صدای غیث

 

    منطقه صدای ذیل (پس غیث)

 

تمام فواصل موسیقی ملی با نی قابل اجرا هستند اما چون در هر نوع نی، یک یا دو صدا وجود ندارد این فواصل را به سختی می توان اجرا کرد. بهترین میدان صدادهی نی حدود دو اکتاو از منطقه صوتی وسط است.

 

انگشت گذاری

سوراخ های پنج گانه روی نی از پایین به بالا شماره گذاری می شوند. اگر از پایین به بالا، اول دست چپ و بعد دست راست قرار بگیرد انگشت کوچک دست چپ، شماره یک و آزاد است، یعنی وظیفه اجرایی ندارد. انگشت دوم روی سوراخ اول، انگشت سوم(میانی) بین سوراخ های اول و دوم که حکم تکیه گاه را دارد، انگشت چهارم (سبابه) روی سوراخ دوم و انگشت شست، پشت نی به حالت تکیه گاه قرار می گیرد.

انگشت اول (کوچک) دست راست نیز مانند همین انگشت در دست چپ آزاد است. انگشت دوم روی سوراخ سوم، انگشت سوم (میانی) روی سوراخ چهارم، انگشت چهارم (سبابه) روی سوراخ پنجم قرار می گیرد و سوراخ پشت نی که ششمین سوراخ است با انگشت شست دست راست گرفته می شود.

انواع نی

به علت ساختار طبیعی بدنه و عدم امکان کوک کردن آن می توان با توجه به بدنه تغییر طول و قطر لوله، از هر پرده ای نی داشت. به جز نی در کوک «دو» بقیه نی ها از سازهای انتقالی هستند. مثلاً نی در کوک «سیبمل» وقتی «دو» می زند «سی بمل» صدا می دهد، پس باید برای آن یک پرده بالاتر، یعنی «ر» نوشت تا صدای «دو» بدهد. یا برای نی در کوک «لا» که یک پرده و نیم پایین تر از دیاپازون است باید یک پرده و نیم بالاتر نت نویسی کرد تا دیاپازون صدا بدهد.

به طور کلی هر نی از نت شروع، صدای سوم کوچک خود را ندارند. مثلاً نی «فا» کوک، صدای »لا مبل»، نی «سل» کوک صدای«سی بمل» و نی «لا» کوک صدای «دو» را ندارند یا به سختی و در اکتاو قابل اجرا هستند. در نواختن نی نیز مانند دیگر سازهای بادی، بعد از کمی نوازندگی، به علت جریان گرم نفس در لوله، سطح صدا کمی بالا می رود، یعنی زیرتر می شود.

نی، سازی ست کهن و به همین صورت در تمام نواحی ایران معمول است و انواع دیگر آن را نیز با تفاوت هایی می توان مشاهده کرد، مانند نی انبان و بالابان.

نی هایی که از نواحی خشک به دست می آیند چوب محکم تری دارند و ترک نمی خورند.

نی از سازهایی ست که برای تک نوازی مناسب تر است ولی در گروه نوازی های سازهای ملی هم از آن استفاده می شود.

امکانات اجرایی نی

نوازندگی در صداهای بم نی، حجم بیشتر و در صداهای زیر حجم کمتری دارد.

اجرای تکیه ها، استاکاتو، و اخوان ها و آرپژهای کوتاه (در صورت نیاز) در این ساز به خوبی میسر است

 حالت های کیفی موسیقی با کم و زیاد کردن فشار دمیدن و حرکت مختصر انگشت ها بر روی سوراخ ها ایجاد می شوند.

بعضی فرم های موسیقی ایرانی، مانند انواع مثنوی، بهترین اجرایشان با این ساز است.

سه تار ، آشنایی با ساز سه تار

سه تار ، آشنایی با ساز سه تار

سه تار، از سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) مقید است که در ساخت آن از چوب، فلز و زه یا نخ نایلون استفاده می شود. سه تار را از خانواده تنبور دانسته اند و امروزه، در مقایسه، به تار نزدیک تر است و معمولاً نوازندگان تار با نواختن سه تار نیز آشنا هستند. این ساز را در حالت نشسته به صورت افقی روی ران پا قرار می دهند به نحوی که دسته آن در طرف چپ و کاسه در طرف راست نوازنده ، قرار می گیرد. نوازنده سرانگشت های دست چپ را در طول دسته روی دستان ها حرکت می دهد و با ناخن انگشت سبابه دست راست به سیم ها زخمه می زند. سه تار را به علت سبکی وزن، ایستاده هم می توان نواخت.

کاسه طنینی

سه تار، از سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) مقید است که در ساخت آن از چوب، فلز و زه یا نخ نایلون استفاده می شود. سه تار را از خانواده تنبور دانسته اند و امروزه، در مقایسه، به تار نزدیک تر است و معمولاً نوازندگان تار با نواختن سه تار نیز آشنا هستند. این ساز را در حالت نشسته به صورت افقی روی ران پا قرار می دهند به نحوی که دسته آن در طرف چپ و کاسه در طرف راست نوازنده ، قرار می گیرد. نوازنده سرانگشت های دست چپ را در طول دسته روی دستان ها حرکت می دهد و با ناخن انگشت سبابه دست راست به سیم ها زخمه می زند. سه تار را به علت سبکی وزن، ایستاده هم می توان نواخت.

صفحه رو

صفحه روی سه تار از جنس چوب است  و معمولاً سوراخ های کوچکی روی آن ایجاد می کنند که خروج صدا را از کاسه ممکن می سازند.

خرک

خرک نیز از جنس چوب و به طول تقریبی 4 سانتی متر و ارتفاع تقریبی 7 میلی متر است و سطح زیرین مسطح آن بر روی صفحه قرار می گیرد. روی خرک شیارهای کم عمقی ایجاد می کنند که سیم ها از روی آن ها عبور می کنند و از هم جدا نگه داشته می شوند..

سیم گیر

قطعه ای ست کوچک از جنس چوب و گاه استخوان که در انتهای بدنه کاسه نصب می شود و گره سیم ها به شیارهای روی آن می افتند.

دسته

دسته سه تار در مقایسه با کاسه آن باریک تراست و به صورت لوله توپر به قطر تقریبی 5/2 و طول 45 تا 50 سانتی متر از چوب ساخته می شود. روی دسته (که انگشت گذاری می شود) مسطح و پشت آن نیم دایره است و دستان ها در طول دسته بسته می شوند. دسته سه تار از یک طرف به کاسه و از طرف دیگر به سرپنجه متصل است. گاه برای زیبایی تزییناتی با استخوان در طول دسته صورت می گیرد

سرپنجه

سرپنجه در ابتدای طول دسته و از جنس چوب است که چهار عدد گوشی، دو به دو در طرفین آن قرار گرفته اند. گاه داخل سرپنجه را به طرف بیرون خالی می کنند و سیم ها مثل سیم های تار بسته می شوند. گاه نیز ممکن است سرپنجه در ادامه دسته توپر ساخته شود. در این صورت سیم ها به طرف بیرون سرپنچهبه دور گوشی ها بسته می شوند.

گوشی ها

گوشی ها از جنس چوب به صورت میخ سر پهن ساخته می شوند. انتهای گوشی که باریک تر است در قسمت توپر چوب سر پنجه فرو می رود و قسمت پهن گوشی که هنگام کوک کردن ساز توپ در دست چپ نوازنده به چپ و راست گردانده می شود. بیرون از سرپنجه است و سیم ها به دور انتهای باریک آن پیچیده می شوند. در این صورت بین دسته و سرپنجه، چند میلی متر بالاتر از شیطانک، زهی از جنس دستان ها چند دور روی سیم ها میبندند تا از جا به جا شدن آنها از روی شیطانک جلوگیری شود. همان طور که گفته شد در ساخت بعضی سه تارها توی جعبه سرپنجه را خالی می کنند و مثل تار، یک سر وتر را به انتهای گوشی که در جعبه سر پنجه قرار دارد متصل می کنند.

شیطانک

قطعه چوب باریک و کم ارتفاعی است به عرض دسته و ارتفاع 4 میلی متر، با شیارهای کم عمق که بین دسته و سرپنجه قرار دارد و سیم ها هر یک از درون یکی از این شیارها می گذرند و به طرف گوشی می روند.

دستان ها

دستان بندی سه تار درست مانند تار، و جنس دستان ها از زه یا نخ نایلون است. سه تا نیز معمولاً 28 دستان دارد که در گروه های چهارتایی و سه تایی بسته می شوند (نگاه کنید به نمودار دستان بندی در تار)

تعداد و جنس سیم ها

سه تار دارای 4 سیم فلزی با ضخامت های مختلف است. می گویند سیم چهارم (بم) را درویشی سه تارنواز به نام مشتاق علی شاه به آن اضافه کرده است و نوازندگان قدیمی این سیم را به نام مشتاق می شناسند. قطر سیمهای اول و دوم 20/0، سیم زرد 22/0 و سیم بم 38/0 یا 36/0 است.

مضراب

سه تار را با ناخن انگشت سبابه دست راست می نوازند. گاه از ناخن مصنوعی و یا حلقه ای که زایده ای از جنس شاخ یا نایلون درون آن قرار دارد و در انگشت سبابه قرار می گیرد نیز استفاده می شود.

وسعت

وسعت معمول صدای سه تار نزدیک به سه اکتاو است.

کوک سیم ها

 کوک سیم ها برای نواختن مقام های موسیقی ملی می تواند متغیر باشد (به ویژه سیم های سوم و چهارم)

ویژگی های دیگر سه تار

در سه تار نیز از عالیم قراردادی خاصی برای مضراب زدن و اجرای دیگر حالت ها استفاده میشود (نگاه کنید به قسمت علایم معمول در تار) با این تفاوت که، برعکس تار، مضراب راست (∧) از پایین به طرف بالا، و مضراب چپ (∨) از بالا به طرف پایین نواخته می شوند.

سه تار نیز در تکنوازی و گروه نوازی استفاده می شود و از امکانات اجرایی تار برخوردار است.

دف ، معرفی ساز ایرانی دف

دف ، معرفی ساز ایرانی دف

دف از سازهای کوبه ای است که در ساخت آن از چوب، پوست و فلز استفاده می شود. کمانه یا بدنه این ساز دایره ای شکل و قطر دهانه آن حدود 60 سانتی متر است. در طول جدار داخلی کمانه، در فواصل معین، حلقه هایی فلزی نصب شده اند و بر یک طرف دهانه پوست کشیده شده است. این ساز را هنگام نواختن به طور عمودی، کمی مایل به سمت چپ بدن با دو دست می گیرند و با انگشت های هر دو دست به سطح پوست ضربه میزنند. دف علاوه بر استفاده در آیین های خاص عرفانی، امروزه در همراهی با سازهای دیگر و گروه نوازی نیز بسیار به کار میرود. بیشتر وزن دف بر روی دست چپ قرار می گیرد و با فشردن انگشت شست دست راست بر روی کمانه سنگین یساز را متعادل می سازند.

کمانه

طوقه چوبی دور دف را کمانه می گویند و ضخامت آن از طرف دهانه پوستدار حدود 2 تا 3 میلی متر و از طرف دهانه باز حدود یک و نیم سانتی متر، و عرض آن حدود 6 سانتی متر است.

 کمانه به دو صورت ساخته می شود :

الف)کمانۀ «دوکَمه» از چوبی به ضخامت یک و نیم سانتی متر تهیه می شود. دو سر چوب را طوری به یکدیگر متصل می کنند که به شکل دایره در می آید و از نظر وزن نسبت به انواع دیگر سبک تر است.

ب) کمانۀ «دوکَمه» از دو چوب به ضخامت های حدود نیم و عرض 6 سانتی متر که بر روی یکدیگر پرس شده اند ساخته می شود. این نوع کمانهاز نظر وزن سنگین تر از انواع دیگر و در مقابل فشار کشش پوست مقاوم تر است و تاب برنمی دارد.

پوست

پوست برای دف از پوست کهنه گوسفند، بز یا آهو که ضخامت آن در تمام نقاط یکسان است استفاده می شود.

انواع پوست های پلاستیکی هم اخیراً معمول شده اند که در مقابل رطوبت و حرارت مقاوم تر هستند و صدادهی آنها شفاف تر و قوی تر است و نوع غیرسنتی صدای دف را ارائه می دهند.

شستی

 روی کمانه از طرف دهانۀ باز، فرورفتگی کوچکی ایجاد می کنندکه محل استقرار انگشت شست دست چپ است و در ثابت نگه داشتن دف بر روی دست موثر است.

حلقه ها

در جدار داخلی کمانه قالب های کوچکی به فاصله یک سانتی متر از یکدیگر و فاصله 3 سانتی متر از پوست نصب شده اند که به هر یک از آنها حلقه هایی فلزی در دسته های چهارتایی آویخته شده اند و با حرکت دادن دف در جهت های مختلف، حلقه ها به پوست میخورند یا با نوعی حرکت دیگر، خود حلقه ها به صدا در می آیند.

گل میخ

برای محکم کردن پوست دف بر روی کمانه، پوست را در جدار بیرونی کمانه با میخ سر تخت (شبیه پونز) مهار می کنند که به آنها «گُل میخ» می گویند. در ساخت بعضی دف ها پوست را با چسب یا سریش روی جدار بیرونی کمانه می چسبانند.

نت نویسی

در سال های اخیر در ایران متد نت نویسی و استفاده از حامل هایی با تعداد خطوط متفاوت برای این ساز ها متداول شده است.

برای نت نویسی دف به طور معمول از حامل چهارخطی استفاده می شود، به این صورت که اصوات بم ناحیه مرکزی پوست روی خط اول، ناحیه میانی پوست روی خط دوم و ناحیه کناری پوست که اصوات زیرتری تولید می کند روی خط سوم حامل علامت گذاری می شوند و خط چهارم، زمان استفاده از حلقه ها را نشان می دهد. نوشتار تئوری موسیقی در این ساز نیز به خط بین المللی ست. در متدهای مختلف دف نوازی نیز از علائم قراردادی خاصی برای حرکات دست ها و انگشت ها استفاده می شود.

انواع هم خانواده

دایره : نوع کوچک تر و مجلسی دف را با همان ویژگی های ساخت و پوست و حلقه، دایره می گویند. قطر دهانه دایره حدود 35 سانتی متر است. دایره، در واقع، نوع بزمی در مقابل نوع آیینی دف است.

دایره زنگی : این ساز از کمانۀ چوبی دایره شکل به قطر به قطر تقریبی 25 سانتیمتر و عرض تقریبی 5 سانتی متر تشکیل شده و بر یک طرف دهانه دایره زنگی باز و بدون پوست هستند. در طول جدارکمانه و در فئاصل نزدیک، شکاف هایی ایجاد شده اند و داخل آنها سنج های مضاعف کوچکی نصب شده اند که با میله  ای باریک و فلزی که از سوراخ میان سنج ها عبور می کند به طرفین شکاف ها متصل هستند. صدای دایره زنگی از ضربه ای که با دست راست بر پوست وارد می شود و نیز از برخورد سنج ها به یکدیگر حاصل می شود. با تکان دادن این ساز نیز در مواقع معین می توان از صدای برخورد سنج ها استفاده کرد.

تمبک ، معرفی ساز تمبک

تمبک ، معرفی ساز تمبک

تمبک از سازهای کوبه ای است و اصطلاحاً گفته می شود. این ساز از چوب درخت گردو، افرا یا توت به صورت یک تکه، در دو قسمت «تنه» حجیم ترو «نفیر» باریک تر در اندازه های متفاوت ساخته می شود. طول تمبک از دهانۀ بزرگ تا دهانۀ کوچک معمولاً 44 سانتی متر است. هنگام نوازندگی، تمبک را افقی به صورتی که دهانۀ بزگتر رو به بیرون باشد روی ران پای چپ می گذارند و با دو دست بر پوست ضربه می زنند. اغلب اندازه تمبکی که در می رود بزرگتر و برای تکنوازی کوچکتر است.

دهانه بزرگ

قطر دهانۀ بزرگ که روی آن پوست کشیده می شود، در تمبک ارکستر، از بیرون 32 و از داخل 27 و ضخامت جدار آن 5/2 سانتی متر است که پس از پَخ زدن (نازک کردن) چوب نزدیک به پوست، این ضخامت به 2 میلی متر می رسد. در تمبک تکنوازی، قطر دهانۀ بزرگ دایره از بیرون 22 و از داخل 18 سانتی متر است. دهانۀ بزرگ باید دایرۀ کامل باشد تا صدا در تمام کناره یکسان باشد.

تنه

تنه به قسمت حجیم  تر تمبک گفته می شود که طول آن در تمبک ارکستر حدود 28 و در تمبک تکنوازی 18 سانتی متر و تا حدی محدب است و در عرض آن، شیار (عاج)هایی ایجاد می شوند که از لغزیدن تمبک هنگام نواختن جلوگیری می کنند. گاه هنگام نوازندگی با کشیدن ناخن یا حلقۀ انگشتر روی این شیارها صدای خاصی ایجاد می شود که مورد استفاده نوازندگان ماهر قرار می گیرد .این شیار ها را وقتی می توان ایجاد کرد که روی تنه با خاتم کاری و یا تزیینات دیگری پوشیده نشده باشد.

نفیر

نفیر یا گلو به قسمت باریکتر تمبک، بین تنه و دهانه کوچک می گویند که طول آن از تنه تا دهانۀ کوچک حدود 26 و قطر بیرونی آن حدود 18 سانتی متر است. تراش نفیر از بیرون، استوانه ای شکل و از داخل، مخروطی(شیپوری) است و دهانۀ کوچک تر شیپور به تنه متصل است.

دهانه کوچک

دهانه کوچک در ادامۀ نفیر قرار دارد که در واقع محل خروج صدای حاصل از ارتعاش پوست توسط ضربه های دو دست است و قطر آن در تمبک ارکستر 22 و در تمبک تکنوازی 18 سانتی متر است.

نت نویسی

نت نویسی برای تمبک معمولاً روی حامل سه خطی ست. به این ترتیب که ناحیۀ مرکزی پوست روی خط اول، ناحیۀ میانی روی خط دوم و ناحیۀ کناره پوست روی خط سوم علامت گذاری می شود. در نت نویسی تمبک گاه از حامل هایی با تعداد خطوط متفاوت نیز استفاده شده است.

پوست

پوست تمبک تکنوازی به علت حجم کوچک تر آن، نازک تر انتخاب می شود و برای تمبک ارکستر از پوست ضخیم تر، کهنه و عمل آمدۀ بز یا میش که در تمام نقاط قطر آن کاملاً یکسان باشد استفاده می شود. پوست را با چسب یا سریش روی لبۀ بیرونی دهانۀ بزرگ می چسبانند.

 

ویژگی های دیگر تمبک

تمبک در اندازه های متفاوتی ساخته می شود و به همین دلیل، طول و قطر و دیگر اندازه های آن کاملاً مشخص و استاندارد نیست. معمول ترین آن ها تمبک تک نوازی در حجم کوچک تر و تمبک گروه نوازی در حجم بزرگ تر است.

تمبک در همراهی با سازهای دیگر تک نوازی و گروه نوازی سازهای کوبه ای قابلیت اجرا دارد.

انواع تمبک، ازجمله تمبک زورخانه در حجم بزرگ نیز معمول اند.

کمانچه | آشنایی با ساز ایرانی کمانچه

کمانچه | آشنایی با ساز ایرانی کمانچه

کمانچه

کمانچه از سازهای زهی آرشه ای مقید است که در ساخت آن، پوست، استخوان، و فلز به کار رفته اند. طول کمانچه از پایه فلزی تا صُراحی (قسمت بالایی سرپنجه) حدود 75 سانتی متر است. کمانچه را در حالت نشسته می نوازند، به این صورت که ساز به طور عمودی در دست چپ نوازنده قرار می گیرد و انگشت های همین دست در طول دسته حرکت می کنند و آرشه (کمانه) با دست راست به صورت افقی، در حرکات رفت و برگشت، بر سیم ها کشیده می شود. کمانچه پایه ای به شکل میلۀ فلزی دارد که از زائدۀ پهن انتهای آن روی پا یازمین قرار می گیرد. این ساز را معمولاً از چوب کهنه و عمل آمدۀ درختان گردو، توت و افرا می سازند.

کاسۀ طنینی :

کاسه طنینی تقریباً کره ای شکل و تو خالی است و در سطح بالایی آن دهانه ای باز وجود دارد که بر آن پوست کشیده می شود و خرک روی پوست قرار می گیرد. سطح بیرونی کاسه اغلب با قطعاتی از صدف یا استخوان تزیین می شود. در ساخت بعضی کمانچه های محلی، پشت کاسه  نیز باز است که صدادهی قوی تری دارد.

کمانچه | آشنایی با ساز ایرانی کمانچه

پوست :

پوست دهانه از قسمت نازک پوست عمل آمده انتخاب می شود. چهارپایان، از جمله آهو، بز و بره انتخاب می شود.

خرک :

خرک کمانچه از جنس چوب و گاه استخوان معمولاً به طول 4 و ارتفاع 2 سانتی متر است و با  دو پایۀ کوچک خود روی پوست کاسه قرار و با دو پایه می گیرد. خرک را کمی کج قرار می دهند، به صورتی که طول سیم اول را کمتر و طول سیم چهارم را زیادتر کند. روی خرک شیارهای کم عمقی وجود دارند که فاصله سیم ها را نسبت به هم ثابت نگه می دارند.

کمانچه | آشنایی با ساز ایرانی کمانچه

دسته :

دستۀ کمانچه مانند لوله ای توپر از جنس چوب استبه طول تقریبی 25 و قطر تقریبی 3 سانتی متر که به حالت مخروط وارونه ساخته می شود، یعنی قطر آن در محل اتصال به کاسه باریک تر می شود. دسته که فاقد دستان بندی ست از یک طرف به کاسه و از طرف دیگر به سرپنجه ختم می شود.

سر پنجه :

سر پنجه در ابتدای طول دسته و از جنس چوب است که سطح رویی آن توخالی ست و چهارگوشی، دو به دو در طرفین آن قرار دارند. در قسمت بالای سرپنجه زایده ای به نام صُراحی، تاج یا تنگ قرار دارد که به طول ساز می افزاید.

گوشی ها :

کمانچه 4 عدد گوشی به تعداد سیم های ساز و به صورت میخ سر  پهن از جنس چوب دارد که دو به دو در طرفین سرپنجه قرار گرفته اند. قسمت پهن گوشی که در دست نوازنده برای کوک کردن ساز، به چپ و راست گردانده می شود و قسمت باریک و انتهای آن داخل فضای خالی سرپنجه است و یک سر سیم دور آن پیچیده می شود.

شیطانک :

کمانچه 4 عدد گوشی به تعداد سیم های ساز و به صورت میخ سر  پهن از جنس چوب دارد که دو به دو در طرفین سرپنجه قرار گرفته اند. قسمت پهن گوشی که در دست نوازنده برای کوک کردن ساز، به چپ و راست گردانده می شود و قسمت باریک و انتهای آن داخل فضای خالی سرپنجه است و یک سر سیم دور آن پیچیده می شود.

سیم گیر :

استخوان یا چوب باریک و کم ارتفاعی ست به عرض دسته که بین سرپنجه و دسته قرار دارد و سیم ها از روی شیارهای کم عمق آن عبور می کنند و به گوشی ها می روند.

پایه :

: میله ای ست باریک و فلزی متحرک به طول 10 سانتی متر که هنگام نوازندگی یک سر آن با پیچ به ته کاسه بسته می شود و انتهای آن که زایده ای پهن دارد روی پا یا زمین قرار می گیرد.

تعداد و جنس سیم ها :

کمانچه دارای 4 سیم فلزی با ضخامت های متفاوت است. استفاده از   یک آکورد کامل سیم های ویولن برای کمانچه معمول است.

وسعت :

وسعت معمول صدای کمانچه نزدیک به سه اکتاو است و به علت وجود کوک های مختلف عدم وجود دستان بندی، تمام فواصل موسیقی ملی (پرده، نیم پرده و ربع پرده) در این ساز قابل اجرا و هستند. با انگشت گذاری روی اولین سیم تا حدود یک اکتاو زیرتر می توان از اصوات استفاده کرد.

کمانچه | آشنایی با ساز ایرانی کمانچه

کوک سیم ها :

بنا بر نیاز اجرای مقام های مختلف، کوک سیم ها قابل تغییر است. به طور معمول کوک سیم ها با یکدیگر فواصل چهارم یا پنجم درست دارد.

کمانچه | آشنایی با ساز ایرانی کمانچه

کلید نت نویسی :

برای نت نویسی کمانچه از کلید سُل خط دوم حامل استفاده می کنند و یک پرده بالاتر از سازهای مضرابی نت نویسی می شود.

آرشه ( کَمانه یا کَمان) :

آرشه میله ای است چوبی با تراشی مخصوص(کمی منحنی) که دسته ای موی دم اسب به دو سر آن وصل شده است. در طرفی که در دست راست نوازنده قرار د میگیرد، بین موها و سر آرشه، تسمه ای چرمی به طول 7 و عرض یک سانتی متر قرار دارد. موهای آرشه کشیده و محکم نیست و هنگام نوازندگی، با انگشت های دست راست نوازنده به میزان کشیدگی مطلوب می رسد. طول آرشه حدود 60 سانتی متر است و برای ایجاد صدای مناسب در تماس موها با سیم ها از صمغی به نام «کُلیفون» استفاده می شود. با متداول شدن ویولن در ایران استفاده از واژه آرشه به جای کمانه یا کمان معمول شده است.

نوع آرشه کشی نقش مهمی در کیفیت صدادهی ساز دارد و با شل و سفت کردن موهای آرشه توسط انگشت های دست راست، حالت های دلخواه را می توان ایجاد کرد. هرچه فاصله آرشه با خرک دورتر باشد صدا نرم تر، و هرچه به خرک نزدیک تر باشد حجم صدا بیشتر خواهد شد. زمان کوتاه و مقطع اصوات فقط با سر یا ته آرشه قابل اجراست و از تمام آرشه برای اصواتی با کشش بیشتر ویا نغماتی با خط اتصال استفاده می شود.

ویژگیهای دیگر کمانچه :

انواع دیگر این ساز با تفاوت هایی در ساخت، سیم ها و کوک در کشورهای دیگر و تمام نواحی ایران معمول هستند.

استفاده از سیم و اخوان در کمانچه بسیار معمول است و نوازنده هنگام نوازندگی، ساز را دور محور میلۀ پایه کمی به راست و چپ میچ رخاند و به این ترتیب تسهیلاتی در آرشه کشی به وجود می آورد.

 انواع حالتهای کیفی نوازندگی، از جمله گلیساندو، تریل و پیتزیکاتو در نوازندگی کمانچه متداول اند و اجرای حالت های مالشی خاص موسیقی ایرانی در طول سیم میسر است.

در اجرای پیتزیکاتو، صدای موردنظر با انگشت های دست چپ روی دستۀ ساز ساز گرفته می شود و با انگشت سبابۀ دست راست سیم کنده می شود.

امکان اجرای واخوانبادست باز سیم ها ممکن است.

برای انگشت گذاری در کمانچه، انگشت سبابۀدست چپرا شمارۀ یکو به ترتیب تا انگشت کوچک همان دست را شمارۀ چهار عالمت گذاری می کنند

برای تسهیل و دقت در کوک کردن کمانچه از «تاندون» استفاده می شود

. تمام علایم مربوط به حالت ها و حرکات در تئوری عمومی موسیقی برای کمانچه هم نوشته می شوند و کاربرد دارند.

ساز قانون | آشنایی اولیه با ساز قانون

ساز قانون | آشنایی اولیه با ساز قانون

قانون، سازی ست به شکل ذوزنقه  قائم الزاویه و از ساز های زهی مضرابی (زخمه ای) مطلق است که در ساخت آن، چوب، پوست، فلز، استخوان و زه به کار رفته اند. نوازنده، این ساز را نشسته، در حالی که ضلع بزرگ تر آن روی میز یا پاها، به سمت نوازنده قرار دارد، با دو انگشت سبابۀ دست راست وچپ مجهز به مضراب می نوازد. قانون قدمتی طولانی دارد و معمولاً از چوب های کهنه شده و محکم گردو و نیز مانند دیگر سازهای ملی در اندازه های مختلف و با اختلافاتی در ساخت و اجزای تشکیل دهنده ساخته می شوند.

جعبۀ صوتی

جعبۀ صوتی قانون دو صفحۀ زیر و روی ذوزنقۀ قائم الزاویه هستند که با کلاف های چهارگانۀ جانبی به هم متصل شده اند. این جعبه معمولاً از چوب گردو ساخته می شود.

صفحۀ رو

صفحه ایست چوبی که در طرف چپ آن 27 پرده گردان و 81 گوشی قرار دارند

و در سمت راست آن، زیرخرک، به جای چوب، مستطیلی از پوست به عرض تقریبی 15 و طول تقریبی 40 سانتی متر قرار گرفته است. سطح پوست دار صفحۀ رو، گاهی از یک تکه پوست وگاهی از چهار تکه پوست مجزا به صورت مایع یا لوزی ساخته می شود. در قسمت چوبی صفحه، شبکه هایی از جنس چوب برای خروج صدا ایجاد شده اند.

قرار دارند.

پوست

برای قسمت پوست دار صفحۀ رو از پوست شتر، گوساله و ماهی استفاده می شود.

پوست قانون باید کمی ضخیم تر از پوست سازهای دیگر انتخاب شود تا بتواند فشار کوک 81 وتر را

در سطحی بزرگ تحمل نماید.

پرده گردان

ابزارهای کوچک فلزی هستند که در سراسر سمت چپ ساز بعد از شیطانک و قبل از گوشی ها روی قطعه چوب اضافه ای که بر روی صفحۀ رو چسبانیده شده به وسیلۀ میخ های کوچکی نصب شده اند.

از هر پرده گردان تعدادی وتر هم کوک و هم صدا می گذرند و به گوشی ها می روند. پرده گردان ها را به طور معمول با دست چپ حرکت می دهند. کوک وترها بدون استفاده از پرده گردان ها صدای «بمل»را دارد.

پرده گردان بر دو نوع است:

1_ در قانون هایی که از روی الگوی عربی آن در ایران ساخته می شوند دارای دستۀ کوچکی برای حرکت دادن آن هاست و ممکن است تعداد آنها برای هر گروه از وترهای هم صدا بین چهار یا پنج عدد باشد که با حرکت دادن هر یک از آن ها صدا بین «بمل» تا «دیزسُری» را جداگانه به دست آورد.

2_ پرده گردان های ریلی، که دارای پایه ای چوبی است که در طرف چپ ساز بعد از شیطانک نصب می شوند و بر روی آن قطعه چوب کوچک یا دستۀ فلزی قرار دارد که بر روی پایۀ گفته شده به حرکت در می آید و طول وتر را کم و زیاد کرده و در نتیجه صدای بین «بمل» تا «دیزسُری» فواصل کوچک تر را ایجاد می کند.

خرک: تیغه ای باریک از چوب به طول تقریبی 35 سانتیمتر (کمی کوتاه تر از عرض قانون و ارتفاع تقریبی 2 سانتی متر) که در طرف راست روی سطح پوست دار قرار دارد و به صورت یکسره زیر تمامی وترها واقع شده و روی خرک استخوان باریکی قرار دارد که از فرو رفتن وترها در چوب خرک جلوگیری می نماید و با 81 شیار در فواصل معین، وترها از روی آن عبور می کنند. خرک قانون با چهارپایۀ چوبی کوچک بر سطح پوست دار صفحۀ رو قرار می گیرد.

گوشی ها

گوشی های قانون از جنس چوب و به صورت میخ هایی هستند که یک سرشان به شکل هرم ساخته می شوند و در کلید کوک، و سر دیگرشان که باریک تر است به صورت عمودی در سطح افقی چوب در سمت چپ ساز قرار می گیرند. هر وتر به یک گوشی بسته می شود.

کلید کوک

 ابزاری ست فلزی، حدود 10 سانتی متر که در یک سر آن سوراخی به اندازه ی هر سر گوشی قرار دارد و طرف دیگر پهن تر است و برای کوک کردن وترها در دست چپ نوازنده به چپ و طرف راست می چرخد

پل

داخل جعبۀ صوتی، معمولاً سه پل (یکی بین قسمت پوست دار و قسمت چوبی صفحه و دوتای دیگر زیر قسمت چوبی صفحه) قرار دارد که فشار صفحۀ رو را کنترل و از نشست کردن و تغییر شکل یافتن صفحه جلوگیری می کنند.و ضمناً در تنظیم تعادل صدا بین وترها نقش مهمی دارند. معمولا ً در ساخت ساز هایی که صفحۀ روی آن ها بزرگ و مسطح است از انواع پل استفاده می کنند.

شیطانک

قطعه چوب باریک و کم ارتفاعی ست که بین پرده گردان ها و گوشی ها در سمت چپ قرار دارد و وترها برای رسیدن به گوشی ها از روی آن عبور می کنند. در بعضی قانون ها شیطانک خرک و قسمت پوستی صفحۀ رو 25 فصل اول: سازهای مورد استفاده در موسیقی دستگاهی ایران یکسره است و در بعضی دیگر قطعات کوچکیست که هر تعداد وتری که همصدا کوک میشوند از روی آن عبور می کنند.

سیم گیر

سیم گیر یا جعبۀ گره ها در کلاف جانبی سمت راست که صفحۀ  زیر و رو را به هم متصل می سازد، توخالی است و گاهی درِ متحرک دارد. گره وترها داخل این قسمت قرار می گیرند و از سوراخ های تعبیه شده بیرون می آیند و از روی خرک می گذرند

تعداد و جنس وترها

قانون معمولاً 82 وتر از جنس زه، ابریشم روکشدار یا نایلون دارد که در قسمت بم از وترهای فلزی روکش دار استفاده می شود و اکثر آن ها در گروه های سه تایی و در قسمت بم ، تکی یا دو تایی با یکدیگر هم صدا  کوک می شوند. بهطور معمول تعداد صداها جمعاً 27 است . گاهی تعداد وترها در اندازه های مختلف جعبۀ صوتی زیاد وکم می شود.

وسعت

وسعت معمولِ صدای قانون های متداول در ایران حدود سه اکتاو نیم است

کوک وترها

کوک وترها به وسیلۀ پرده گردان ها برای تمام فواصل موسیقی ملی(و در هر وتر از صدای بمل تا دیزسُری) قابل تغییر است.

نت نویسی

نت نویسی برای قانون روی دو حامل صورت می گیرد. در این ساز برای حدود یک اکتاو از صداهای بم، با کلید «فا» خط چهارم و بقیه با کلید سُل خط دوم حامل نت نویسی می شود.

مضراب

مضراب هر دست، حلقه ای نسبتاً پهن و فلزی از جنس نقره، ورشو یا برنج است که در بند دوم انگشت سبابه قرار می گیرد. داخل این حلقه به طرف کف دست، تیغه ای به طول تقریبی 4 و عرض تقریبی 1 سانتی متر معمولاً از شاخ گاو، گوزن یا بزکوهی (وگاه پلاستیکی نرم) برای زخمه زدن به وترها قرار دارد و مانند ناخن انگشت عمل می کند.

ویژگیهای دیگر قانون

به علت وجود پرده گردان، اجرای تمام فواصل موسیقی ملی با این ساز ممکن است. امکان اجرای آکوردهای چندصدایی با انگشت های مختلف وجود دارد (حداکثر شش صدای همزمان).

 سازیست که برای تک نوازی و گروه نوازی از آن استفاده می شود.

انواع حالت های کمی و کیفی، از جمله گلیساندو، پیتزیکاتو، تریل، تکیه و پاساژ در این ساز قابل اجرا هستند.

 در روش قانون نوازی ایرانی از مضراب ریز برای نگه داشتن زمان کامل صدا استفاده می شود.

این ساز در کشورهای دیگر، مانند مصر، ترکیه، ارمنستان و … در اندازه ها و وسعت های متفاوت به کار گرفته می شود.

برای این ساز نیز علایم قراردادی مخصوصی به منظور استفاده از انگشت ها و نیز حالت های مختلف موسیقی وجود دارند.

در این ساز اجرای مضراب «ریز» تنها با یک دست به صورته ای مختلف نیز امکان پذیر است.

تار | آشنایی با تار ساز ایرانی

تار | آشنایی با ساز ایرانی

تار، از سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) مقیّد است که در ساخت آن از چوب، پوست، استخوان، زه (رودۀ تابیدۀ چهارپایان) و فلز استفاده می شود و طول کلّی آن حدود 95  سانتی متر است. اگرچه در گذشته های دور ، نامی از آن برده نشده استولی حدود دویست سال پیش، تار، یکی از ساز های اصلی موسیقی ملّی ایران بوده است. نوازندۀ تار ایرانی در حالت نشسته تار را به صورت افقی روی ران پا قرار می دهد، به طوری که دستۀ تار چپ و کاسۀ طنینی طرف راست نوازنده قرار گیرد. نوازنده سر انگشت های دست چپ را روی دستان هایی که در طول دستۀ تار بسته شده اند حرکت می دهد و با مضرابی در دست راست دارد به سیم ها زخمه می زند.

کاسۀ طنینی

کاسۀ طنینی از چوب یک تکه در دو حجم تو خالی تقریباً گلابی شکل ــ یکی بزرگتر و دیگری کوچکتر ــ تشکیل شده و یک طرف آن ها (دهانه) باز است. قسمت بزرگ تر را «کاسه» و قسمت کوچکتر را «نقاره» می گویند. بر روی دهانه های باز کاسه و نقاره پوست می کشند و خرک بر روی پوست کاسه قرار می گیرد. جنس چوب کاسه ها معمولاً از چوب درخت توت تهیه می شود.

پوست

پوست تار از قسمت نازک پوس چهارپایانی مانند بز و برهّ انتخاب می شود

خرک

خرک معمولاً از جنس استخوانِ به کار رفته در روی دسته و شیطانک به طول تقریبی 5 و ارتفاع 2 سانتی متر ساخته می شود که با دو پایۀ کوچکِ خود روی پوست کاسه قرار می گیرد و سیم ها هر یک جداگانه از درون شیار های کم عمقی که بر سطح خرک ایجاد شده اند عبور می کنند. برای ثابت ماندن خرک بر روی پوست، تکه های کوتاهی از جنس دستان ها از حلقه های کوچکی که روی خرک (دو حلقه در طرفین و یک حلقه در وسط) ایجاد شده می گذرند و به سیم گیر که در انتهای بدنۀ کاسه قرار دارد وصل می شوند.

دسته

دستۀ تار از چوب های سختیا توت، به صورت لوله ای توپرُ به طول تقریبی50 و قطر تقریبی 4 سانتی متر ساخته می شود که از طرف جلو (محل انگشت گذاری) صاف برش خورده و از طرف پشت نیم دایره است و دستان ها با فواصل معین، روی آن بسته می شوند. در طرفین طول دسته (سطح رویی) دو رشته نوار از جنس استخوان کار می گذارند که هم به زیبایی دسته کمک می کنند و هم مانع فرسایش چوب در اثر تماس زیاد انگشت ها می شوند. دستۀ تار از یک طرف به نقاره و از طرف دیگر به سر پنجۀ تار متصل است.

سرپنجه

سرپنجه یا جعبۀ کوک (جعبۀ گوشی ها) جعبۀ کوچک توخالی ست که در ابتدای طول دسته قرار گرفته و از جنس چوب کاسه هاست و به تعداد سیم های تار، شش گوشی (در هر طرف سه گوشی) روی آن قرار دارند.

گوشی ها

 تار 6 عدد گوشی از جنس چوب، به تعداد سیم های ساز دارد که به صورت میخ درشت سَر پهن ساخته می شود. قسمتی که هنگام کوک کردن، با دست چپ نوازنده به چپ و راست گردانده می شود پهن تر است و بیرون سرپنجه قرار دارد و قسمتی که یک سرِ سیم به دور آن پیچیده می شود باریک تر است و داخل فضای خالی سرپنجه قرار دارد.

شیطانک

قطعه استخوان باریک و کمارتفاعی به عرض دستۀ تار و به ارتفاع 2 میلی متر است که بین دسته و سرپنجه قرار گرفته و دارای شیارهای کم عمقی ست که سیم ها هر یک از درون یکی از این شیارها می گذرند و به طرف گوشی می روند.

دستان ها

امروزه به طور معمول 28 دستان بر روی دستۀ تار بسته می شوند که جنس آنها از زه (رودۀ تابیدۀ چهارپایان) یا نخ نایلون است. هر دستان را در فواصل معین، چهار یا سه دور، دور دستۀ تار می بندند و آن را گره می زنند، به طوری که گره ها در شیاری که در سطح بالایی طول دسته ایجاد شده قرار بگیرند. محل دستان بر روی دسته ثابت نیست و در دستگاه های مختلف، بعضی دستان ها تا حدی حرکت داده می شوند.

سیم گیر

قطعه ای ست کوچک از چوب یا استخوان که در انتهای بدنۀ کاسه نصب شدهو دارای شیارهایی است که حلقۀ تابیده شده یا گرهِ یک سرِ سیم یه آن می افتد.

تعداد و جنس سیم ها

تار ایرانی دارای 6 سیم از جنس فلز با قطرهای مختلف است که به طور معمول سیم های اول و دوم (فلزی سفیدرنگ) به قطر 20/0 تا 18/0، و سیم های سوم و چهارم (زرد از جنس برنج) به قطر 22/0 تا 18/0 ، دو به دو با یکدیگر هم صدا کوک می شوند. سیم پنجم و اخوان

(فلزی سفیدرنگ) با قطر کمتر هم صدای سیم های اول و دوم، و سیم ششم سیم بم (فلزی زردرنگ) با قطر 38/0 یک اکتاو بم تر از سیم های اول و دوم کوک می شوند.

وسعت

وسعت معمول صدای تار نزدیک به سه اکتاو است.

کوک سیم ها

کوک دست ِ باز سیم های شش گانه به صورت چهارم پایین رونده و اکتاو است. کوک سیم ها بنابر نیاز نوازنده می تواند تغییر کند. معمولاً در اجرای مقام های دوازده گانۀ موسیقی ملّی سیم های پنجم و ششم کوک متغیری دارند.

کلید نت نویسی

نت نویسی تار با کلید سُل خط دوم حامل است.

مضراب

مضراب قطعه ای ست فلزی معمولاً از جنس برنج، به طول تقریبی 3 تا 4 سانتی متر و نیمی از طول آن که در دست نوازنده جای می گیرد با موم پوشیده شده است.

ویژگیهای دیگر تار

کوک سیمها و محل دستان ها را در اجرای دستگاه ها و آوازهای موسیقی ملی می توان تغییر داد ولی معمولاً فواصل چهارم یا پنجم پایین رونده بین سیم های اصلی حفظ می شوند.

گفته اند سیم پنجم تار را غلام حسین درویش (استاد تار دورۀ قاجار) اضافه کرده است که به آن «سیم واخوان» می گویند.

خراش (آرپژ) و آکوردهای دو یا سه صدایی در تار قابل اجرا هستند و اجرای نت ها بر روی سیمِ بم با انگشت شست دست راست نیز ممکن است.

تمام حالتهای کیفی موسیقی ایرانی، اعم از دوبل نت، تکیه، ریز، تریل، گلیساندوهای عرضی و طولی و غیره بر روی این ساز قابل اجرا هستند.

استاد علی نقی وزیری به منظور وسعت بیشتر، دستۀ تار را تا روی نقاره ادامه دادند و به این ترتیب شش دستان(فاصلۀ یک چهارم درست) بر وسعت آن افزودند. ایشان در نمودار کتاب هایشان تا قبل از نقاره با استفاده از فواصل ربع پرده 29 دستان ارائه داده اند.

«پنجه کاری» نوعی نوازندگی در سطح استادان است، به این ترتیب که بدون زخمه زدن با دست چپ بر سیم ها، انگشت دست راست بر سیمی ثابت می ماند و انگشت بعدی سیم را به صورت کندن به صدا درمی آورد و به همین ترتیب نغمه هایی ایجاد می شوند.

«گرفته»یا دراصطلاح «پیتزیکاتو» به نوعی نوازندگی می گویندکه بالافاصله بعد ازآخرین صدا، طنین آن با انگشت یا انگشت های بعدیِ همان دست گرفته می شود.

 «پوش» نیز اصطلاحی است که برای نوازندگی بر روی نقاره به منظور ایجاد صدای نرم تر و پخته تر به کارمی رود. گاهی نیز زخمه ای با مضراب زده می شود و در طنین آن انگشت های دست چپ نغمه ای کوتاه می نوازد.

صدادهی تار را با تغییراتی که در اندازه و تراش کاسه و نقاره و دسته و پوست ایجاد می کنند می توان تغییر داد و تارهایی با وسعت و رنگ صدای دیگر ساخت که تار آلتو و تارباس معمول ترین آن هاست. نمونه هایی از این تارها ساخته شده اند که تجربی و سلیقه ای بوده اند و عمومیت نیافته اند.

علایم معمول در تار

در نوازندگی تار نیز مانند دیگر سازها از علایمی قراردادی برای انگشت گذاری و ایجاد حالت های خاص استفاده می شود که معمول ترین آن ها عبارت اند از:

O= علامت دست باز سیم (صوت مطلق)

∧= علامت مضراب راست، یعنی زخمه از بالا به طرف پایین نواخته می شود

∨= علامت مضراب چپ، یعنی زخمه از پایین به طرف بالا نواخته می شود.

T= علامت اجرای کشش زمان نت با مضراب ریز

+= علامت اجرا با انگشت شست دست چپ بر روی سیم بم در نوازندگی تار، کشش زمان کامل نت ها را با مضراب ریز نگه می دارند.

نواختن مضراب راست و چپ به صورت پیاپی، مسلسل، مساوی و نسبتاً سریع را اصطلاحاً «ریز» می گویند.

 در انگشت گذاری روی سیم های اول و دوم، شمارۀ دست چپ و شماره های 2 و 3 و 4 به ترتیب برای انگشت سبابه برای استفاده از انگشت های بعدی درنظر گرفته شده اند. این اعداد را بالای نت می گذارند. برای انگشت گذاری روی سیم های دوم و سوم زیر اعداد، و سیم ِبم بالای اعداد، نیم دایرۀ کوچکی رسم می کنندکه استفاده از سیم های نامبرده و انگشت گذاری آن ها را یادآور می شود.

اصطلاحات بالا دسته (نزدیک به سرپنجه)، وسط دسته و پایین دسته (نزدیک به نقاره) در تارنوازی معمول هستند.تمام علایم مربوط به حالت هاو حرکاتی که درتئوری موسیقی مطرح می شوند را برای تار هم می توان نوشت و این علایم کاربرد دارند. 

سنتور | تاریخچه سنتور | سنتور ساز ایرانی

سنتور چیست | سنتور ساز ایرانی | همه چیز درباره سنتو

سنتور چیست؟

سنتور ساز زهی کوبه ای موسیقی ایرانی است. در فرهنگ دهخدا سنتور بدین صورت تعریف شده است : از سازهای ایرانی به شکل ذوزنقه که دارای سیم های بسیاری است و با دو زخمه چوبی نواخته می شود. رایج ترین نوع سنتور (9 خرکی) دارای 72 سیم است. که به دسته های 4تایی و در 18 دسته تقسیم می شود.

پیشینه تاریخی سنتور

سنتور یکی از قدیمی ترین و کهن ترین سازهای ایران و حتی جهان به شما می رود. از سنگ تراشه های آشو و بابلیان (559 پیش از میلاد مسیح) شکلی از ساز که بسیار شباهت به سنتور دست ورزی دارد یافت شده است. در این سنگ تراشه، صف تشریفاتی که به بزرگداشت آشور بانیپال برپا شده، این نوع ساز نیز در آن تصویر وجود دارد.

در کتب قدیمی همچون مروج الذهب مسعودی که به شرح اوضاع موسیقی در زمان ساسانیان می پردازد از واژه سنطور (سنتور) برای این ساز استفاده شده است که در آن زمان رواج بسیاری داشته است، همچنین در کتب و تالیفات فارابی و این سینا نیز نام سنتور به میان آمده است.نام سنتور در سروده های منوچهری نیز آمده است که از آن جمله این بیت می باشد :

کبک ناقوس زن و شارک سنتور زن است   فاخته نای زن و بط شده تنبور زنا

سنتور چیست | سنتور ساز ایرانی | همه چیز درباره سنتو

سنتور سازی کاملاً ایرانی است که برخی ساخت امروزی سنتور را به ابونصر فارابی نسبت می دهند که مانند بربط، ساز دیگر ایرانی بعدها به دیگر نقاط جهان برده شده است. برخی پژوهشگران بر این باور هستند که در زمان های قدیم این ساز از ایران به دیگر کشورهای دنیا برده شده است و در آن کشورها رواج پیدا کرده است و تغییراتی در سنتور نیز به وجود آمده است؛ مانند عراق ، ترکیه ، سوریه ، مصر ، پاکستان ، هند ، چین ، اوکراین و … . از اسناد به جا مانده می توان گفت سنتوری که امروزه رواج دارد تقریباً از زمان قاجار بدین شکل بوده است. از نمونه سنتور های دوران قاجار که ب جا مانده است سنتور محمدصادق خان می باشد. سنتور طیف بسیار گسترده از سبک ها و مکاتب گوگنان را به خود دیده است تا جایی که می گویند حداقل 15 سبک و مکتب گوناگون فعال در این عرصه شهره ویژه و عام دارند.

سنتور ساز شناخته شده و ایرانی است که در سده های متمادین دست خوش تغییرات بسیار شده است و امروزه در بیش از 15 کشور دنیا جزء سازهای اصلی آن کشورها به شمار می رود.

از بزرگان و نامداران سنتور می تواند به اساتیدی همچون:  محمدصادق خان ، حبیب سماعی ، ابوالحسن صبا ، محمد حیدری ، پرویزمشکاتیان ، داریوش صفت و … یاد کرد.

پرویز مشکاتیان یکی از بزرگترین و بنام ترین اساتید سنتور در دهه های معاصر است. ایشان از سن شش سالگی موسیقی را نزد پدر آموخت و با استعداد و علاقه بسیار وافری که به موسیقی سنتی داشت، در زمان خودش جزء بهترین سنتور زن های ایران و جهان به شمار می رفت. ایشان نه تنها در ایران مقام های بسیاری دارد و بزرگانی همچون محمدرضا شجریان و شهرام ناظری کار های شگفت انگیزی کرده است بلکه در عرصه بین المللی نیز صاحب عناوین می باشد. از این استاد بنام کتاب های متعددی با نام بیست قطعه ، گل آئین ، گل آوا و … به جا مانده است.

پرویز مشکاتیان | استاد شجریان

در سوگ استاد بزرگ سنتور : ای دوست وقت خفتن و خاموشی‌ات نبود / وز این دیار دور فراموشی‌ات نبود / تو روشنا سرود وطن بودی و چو آب / با خاک تیره‌روز هم آغوشی‌ات نبود / میخانه‌ها ز نعره تو مست می‌شدند / رندی حریف مستی و می‌نوشی‌ات نبود …

تغییرات اشکال سنتور در گذر زمان

ساز سنتور از قدیم با 12 وتر سیم بم و 12 وتر سیم زیر ساخته می شد. و سنتور 12 خرکی نامیده می شد. امروزه سنتور 10 خرک و سنتور 11 خرک نیز ساخته می شود. سنتور 9 خرک رایج ترین گونه سنتور است. پراستفاده ترین نوع سنتور سُل کوک است و نت های ردیف بر اساس آن نوشته شده اند. در سنتور 9 خرک ، چنانچه بر اساس راست کوک تنظیم شود، به ترتیب سیم ها از پایین بر مبنای می-فا-سل کوک می شوند و برای اجرای گروهی و ارکستر باره است .

روش نوازندگی با سنتور

نوزاندگی با سنتور با دو چوب نازک که به آن ها « مضراب » گفته می شود، انجام می شود . مصراب ها در گذشته بدون نمد بوند ولی اکنون بیشتر به مضراب ها نمد می چسبانند که باعث نرمتر شدن و کم زنگ تر شدن آوای سنتور می شود. در اکثر اوقات، نوازنده باید با هز یک از مضراب ها، نت متفاوتی را اجرا کند ( به ویژه در برخی از چهارمضراب ها که بیشتر پایه قطعه با دست چپ و ملودی با دست راست اجرا می شود). به همین دلیل نوازندگی این ساز علاوه بر چابکی دست ها ، به تمرکز ذهن نیز نیاز دارد که تنها با آزمون فراوان بدست می آید. سنتور سازی است که اگر نوازنده بتواند بر آن چیره شود کارهای فوق العاده و شگفت انگیز انجام میدهد و این ساز هم در تکنوازی وهم در هم نوازی بسیار دلنشین و زیبا است.

منبع : دانشنامه ویکی پدیا