کَرنای فارس

کرَنای فارس

ویژگی های ظاهری و ساختاری کَرنای فارس

 این کرنا زبانه ای دولایه دارد و صرف نظر از برخی اختلافات در مجموع درگروه سرنا ها کهگیلویه و بویراحمد، شمال غربی کرمان و شمال شرقی بوشهر و استان چهارمحال و بختیاری متداول است. اجزای کرنای فارس  عبارت اند از : دسته یا بدنه استوانه ای چوبی، بدنه برنجی منتهی به دهانه شیپوری، میل، زبانه و لب گیر.

دسته کرنا یک لوله استوانه ای چوبی با هفت سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت است که برخلاف سُرنا به دهانه شیپوری منتهی نمی شود. در سوراخ بالایی بدنه میل کرنا و در قسمت پایینی آن  بدنه برنجی منتهی به دهانه شیپوری قرار دارند. میل، لوله ای نازک و برنجی ست که زبانه بر سر آن نصب می شود زبانه قسمت کوتاه و پهن شده ای از نوع خاصی نی است. لب گیر کرنا نیز مانند لب گیر سرنا و با همان کارکرد است.این کرنا فاقد انبرک است و میل مستقیماً در سوراخ بالایی بدنه قرار می گیرد.

تکنیک اجرایی کرنای فارس

تکنیک اجرایی این کرنا در مجموع شبیه تکنیک سرناست و نوازندگان آن همان نوازندگان سرنا هستند. کرنای فارس را نیز با تکنیک نفس برگردان می نوازند. محدوده صوتی این کرنا در مقایسه با سرنا بم تر و به صورت زیر است. این صداها سیّال اند و با تغییر فشار دمیدن و کامل یا ناقص گرفتن سوراخ های صوتی برای اجرای مقام های مختلف متغیرند :

حدود اجرایی متعارف در کرنای فارس :

موارد و نوع استفاده کَرنای فارس

در فارس کرنا همراه با نقاره مضاعف و در موسیقی بختیاری همراه با دهل می نوازند. نوازندگان کرنا  و نقاره در ایل قشقایی «چنگی» نامیده می شوند. چنگی ها که در قدیم و هنگام نبرد، آهنگ جنگنامه می نواختند اجراکننده بخشی از موسیقی قشقایی اند و در مراسم عروسی و شادمانی و جشنها می نوازند. بخش عمده ای از موسیقی مراسم عروسی و جشن ها آهنگ های رقص هستند. رقص مردان «هو» نام دارد و همان تَرکه بازی ست که با آهنگ جنگنامه اجرا می شود و رقص زنان به «هَلِی» معروف است. قبل از شروع بازی ها و رقص ها معموالاً نوازنده کرنا  آهنگ سحرآوازی را می نوازد که آهنگ بیدارباش ایل بوده است. کرنا و نقاره بعضی آهنگ های دیگر را هم که گاه در اصل آوازی هستند اجرا می کنند. در گذشته در مراسم سوگواری نیز آهنگ های دَوِرّه، سحرآوازی و گاه گرایلی را با کرنا و نقاره می نواختند.

جنس و مواد به کار رفته در ساختمان کَرنای فارس

دسته (بدنه) : چوب

قسمتی از بدنه و دهانه شیپوری : فلز برنج

میل : فلز برنج

زبانه : نِی

لب گیر : چوب، فلز، صدف، پلاستیک، استخوان

سُرنای کرمانشاه

سُرنای کرمانشاه

سُرناهای متداول در نواحی غرب ایران، مانند کردستان، کرمانشاه، لرستان، ایلام و به طورکلی ناحیه زاگرس از لحاظ ویژگی های ظاهری و تکنیک های اجرایی تقریباً مشابه اند. اجزای سُرنای کرمانشاه های عبارت اند از بدنه استوانه ای با دهانه شیپوری، میل، زبانه، دو شاخه یا انبرک و لب گیر.

 روی لوله صوتی این سُرنا هفت سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت ایجاد شده اند. این سُرنا برخلاف سُرناهای نواحی شرقی قسمتی به نام دوشاخه یا انبرک دارد. انبرک لوله ای چوبی ست که دارای دوشاخه یا دو زبانه انبرمانند است و در قسمت بالایی و داخل لوله صوتی قرار می گیرد و میل بر روی آن سوار می شود. وجود انبرک در این سُرنا و سایر سُرناهای ایران ــ جز نواحی شرقی ــ  بسیار مهم است و تاثیری تعیین کننده در جنس و رنگ صدای سُرنا دارد. میل سُرنا یک لوله نازک برنجی ست که زبانه بر سر آن بسته می شود. لب گیر شیء  گردی ست با سوراخی در وسط که میل از وسط آن عبور می کند و باعث ثبات سُرنا در دهان  نوازنده می شود.

تکنیک اجرایی سُرنای کرمانشاه

تکنیک اجرایی این سُرنا نیز در مجموع شبیه تکنیک سُرناهای نواحی دیگر ایران است و در نواختن آن نیز از تکنیک برگردان استفاده می شود.

به خاطر ابعاد بزرگ این سُرنا، حدود صوتی آن نسبت به سُرنای شرق خراسان محدودتر و بَم تر و به صورت زیر است. صداهای نسبی هستند و برحسب فواصل مقام های مختلف متغیرند :

تکنیک اجرایی سُرنای کرمانشاه

موارد و نوع استفاده سُرنای کرمانشاه

این سُرنا همراه با دهل در مجالس عروسی و شادمانی و نیز مراسم چَمَزی که اختصاص به سوگواری نواخته می شود. در نظام عشایری این ناحیه در قدیم، سرنا کاربرد های دیگری چون اعلام و بیدار باش ایل نیز داشته است.  رپرتوار سُرنای کرمانشاه قدیم، شامل آهنگ های رقص، از جمله گریان، فَتاپاشایی، چپی و سه جار و همچنین برخی مقام های دیگر رایج در این ناحیه، مانند ساروخانی، جَنگه را، جلوشاهی، خان امیری و سوارسوار همراه با دهل و نیز  مقام سحری ست.

جنس و مواد به کار رفته در ساختمان سُرنای کرمانشاه

بدنه : چوب

دو شاخه یا انبرک : چوب

میل : فلز برنج

زبانه : نی

لب گیر : چوب، فلز، صدف، پلاستیک، استخوان

 

نی لَبَک

نی لَبَک

نی لبک ها گروهی از هوا صداها هستند که از گروه نی ها مشتق شده اند و در موسیقی غربی به ریکوردرها شهرت دارند. نی لبک در مقایسه با نی ها امکانات اجرایی محدودتری دارند اما نواختن و به صدادرآوردن آنها به خاطر ساختاری که دارند آسان تر از نی هاست. به همین دلیل است که جز نوازندگان حرفه ای، افراد دیگری نیز آنها را می نوازند. سازهای خانواده نی لبک در بعضی نواحی ایران متداول اند و با نام های مختلفی چون نی لبک، لَبَک، سیکاتک، شمشاد، توتَک، سوتَک، شوتَک و … شناخته می شوند.

ویژگی های ظاهری و ساختاری نی لبک

نی لبک لوله صوتی کوتاهی ست که روی آن تعدادی سوراخ صوتی در جلو ایجاد شده اند. بیشتر نی لبک ها فاقد سوراخ پشت هستند. سر نی لبک (قسمتی که در آن می دمند) را به شکل خاصی برش می دهند و متناسب با این برش، قطعه چوبی در دهانه می گذارند، به گونه ای که میان آن و جداره بدنه شکاف باریکی ایجاد شود. این شکاف هوای ناشی از دمیدن را مستقیماً به لبه تیزی که روی بدنه و نزدیک دهانه ایجاد شده هدایت می کند. برخورد هوا با این لبه تیز باعث به صدادرآمدن نی لبک می شود

تکنیک اجرایی نی لبک

از تکنیک نفس برگردان نیز در نواختن نی لبک استفاده می کنند به این ترتیب صدای آن ممتد و بدون فاصله و مکث به گوش می رسد. به خاطر فقدان سوراخ پشت در بعضی نمونه ها این ساز محدوده صوتی وسیعی ندارد. البته نوازندگان حرفه ای می توانند آهنگ مورد نظر را در دو اکتاو مختلف اجرا کنند. حدود اجرایی متعارف در نی لبک های فاقد سوراخ پشت به صورت زیر است. در اینجا صدای «دو» یک صدای فرضی ست و سایر صداها نیز با تغییر فشار هوا و گرفتن کامل یا ناقص سوراخ ها تا حدودی متغیر هستند.

در نی لبک های حرفه ای که غالباًدارای سوراخ پشت نیز هستند این محدوده صوتی در یک اکتاو بالاتر نیز قابل اجراست..

به صدادرآوردن نی لبک ها به خاطر ساختار قسمت دهانی آن ساده است و به همین دلیل کودکان نیز می توانند آن را به راحتی بنوازند. نی لبک ها اگرچه سازهایی غیرحرفه ای محسوب می شوند اما نوازندگان حرفه ای هم گاه آنها را می نوازند.

موارد و نوع استفاده نی لبک

نی لبک اصولاً سازی غیر حرفه ای است که برای سرگرمی توسط کودکان و نوجوانان نواخته می شود. نی نوازان و چوپانان نیز گاه به طور حرفه ای از آن استفاده می کنند. نی لبک را غالباً به تنهایی می نوازند و ساز دیگری آن را همراهی نمی کند.

جنس و مواد به کار رفته در ساختمان نی لبک

نی لبک اصولاً سازی غیر حرفه ای است که برای سرگرمی توسط کودکان و نوجوانان نواخته می شود. نی نوازان و چوپانان نیز گاه به طور حرفه ای از آن استفاده می کنند. نی لبک را غالباً به تنهایی می نوازند و ساز دیگری آن را همراهی نمی کند.

سُرنا شرق خراسان ، سازسرنا

سُرنا شرق خراسان ، سازسرنا

سُرنا که در اغلب نواحی ایران به «ساز» معروف است در شکل ها و اندازه های گوناگون در همه نواحی ایران جز ترکمن صحرا متداول است. ساختار کلی  بدنه سُرنا و اجزای آن در تمام مناطق تقریباً شبیه هستند اما سُرناهای  مناطق شرقی ایران (شرق و شمال خراسان و سیستان) در مقایسه با سُرنا های مناطق نواحی دیگر چند تفاوت مهم دارند

اندازه آنها کوچکتر است.

دهانه شیپوری شان تنگ تر است.

فاقد دوشاخه یا انبرک هستند.

وسعت صوتی شان بیشتر است.

ویژگی های ظاهری و ساختاری سرنای شرق خراسان

این سُرنای کوچک در مناطق تربت جام، تایباد، خواف و تا حدودی سرخس دیده می شود و اجزای آن عبارت اند از : بدنه استوانه ای با دهانه شیپوری محدود، میل، زبانه و لب گیر. روی لوله صوتی این سُرنا هفت سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت و یک سوراخ در بغل و نزدیک دهانه شیپوری ایجاد شده اند. روی سوراخ بغل انگشت گذاری نمی شود. سُرنای شرق خراسان فاقد دوشاخه یا انبرک است و میل آن مستقیما در دهانه بالایی قرار دارد. این میل یک لوله برنجی نازک است که زبانه بر سر آن بسته می شود و سمت دیگر آن در سوراخ بالایی بدنه قرار می گیرد. زبانه از جنس نی خاصی ست. لب گیر، شیءِ گردی از جنس های مختلف است که وسط آن سوراخ است و میل از وسط آن عبور می کند و باعث ثبات سُرنا در دهان نوازنده می شود.

تکنیک های اجرایی سُرنای شرق خراسان

تکنیک های اجرایی همه سُرناها در نواحی ایران مشابه اند. سُرنای شرق خراسان بنا به ساختار ویژه اش، محدوده صوتی گسترده تر و زیرتر دارد. در این سُرنا با استفاده از تکنیک نفس برگردان می دَمند و اجرای نغمه در مناطق زیر و مافوق زیر در آن بسیار متداول است. به طورکلی تکنیک نواختن سُرنا در نواحی شرقی ایران پیچیده تر از نواحی دیگر ایران است.

وسعت صوتی سُرنای شرق خراسان محدوده ای به صورت زیر دارد. این صداها تا حدودی سیّال اند و با تغییر فشار دمیدن و کامل یا ناقص گرفتن سوراخ ها تغییر می کنند :

حدود اجرایی متعارف در سرنای تایباد و تربت جام :

موارد و نوع استفاده سُرنای شرق خراسان

این سُرنا در مجالس عروسی و شادمانی می شود و دهل، ساز همراهی کننده آن است. رپرتوار سُرنا در ناحیه شامل مقام های بازی و رقص، از جمله مراحل مختلف چوب بازی، آفَر، حَتَن و همچنین مقام اللّه و تعدادی مقام و آهنگ دیگر، از جمله کورا وغلی برای مراسم کُشتی و … است.

جنس و مواد به کار رفته در ساختمان سُرنای شرق خراسان

بدنه : چوب

میل : فلز برنج

زبانه : نی

لب گیر: چوب، فلز، صدف، پلاستیک، استخوان

شیپور ، معرفی ساز شیپور

شیپور ، معرفی ساز شیپور

ویژگی های ظاهری و ساختاری

شیپور نوعی بوق فلزی از جنس برنج یا آلیاژهای مشابه است که از گذشته های دور تا امروز مورد استفاده بوده است. بوق های برنجی، کَرناهای بلند نقاره خانه ها، کرمیل ها و انواعی از کَرناها از خانواده شیپورها محسوب می شوند. سازهای این خانواده اگرچه از نظر شکل و اندازه و کارکرد با هم اختلاف دارند اما ویژگی های مشترک زیر باعث هم خانواده شدن آنها می شود :

جنس بدنه این سازها فلزی ست .

دهانه (محل دمیدن) آنها پیاله ای یا شبه پیاله ای ست.

بیشتر آنها دارای دهانه شیپوری در انتهای لوله صوتی هستند.

طول لوله صوتی شان نسبتاً طویل است.

کاربردشان بیشتر خبررسانی و رزمی بوده است.

بدنه ساز های این گروه، لوله صوتی بلندی ست که قطر آن از سَر به تَه ترجیهاً افزایش می یابد و در انتها به دهانه شیپوری ختم می شود. طویل بودن لوله صوتی باعث شده که در بعضی نمونه ها برای کاستن از حجم ساز، لوله را یک یا چند بار خم کنند. از این رو در بررسی سازهای این گروه با شکل های مختلفی مانند بدون خَم (مستقیم)، با یک خم و با دو یا چند خم مواجه می شویم. خم کردن لوله صوتی باعث می شود یک شیپیور با طول تقریبی دو متر، به طول حدود سی سانتی متر تغییر وضعیت دهد.

تکنیک اجرایی شیپور

تکنیک اجرایی سازهای گروه شیپورها مانند تکنیک اجرایی همه سازهایی ست که دهانه پیاله ای شکل دارند. صداهای سازهای این گروه متناوب اند و در نواختن آنها از تکنیک نفس برگردان استفاده نمی شود.

موارد و نوع استفاده شیپور

انواعی از سازهای این گروه در قدیم، در نقاره خانه های حکومتی و مذهبی با نام هایی چون کَرنا، بوق، کرمیل و … نواخته می شدند و برخی دیگر در جنگ ها اجرای موسیقی جنگی را بر عهده داشتند. در گروه های اجراکننده موسیقی مذهبی و تعزیه نیز از انواعی از این سازها استفاده می شود. به طورکلی می توان گفت شیپورها غالباً نقش خبررسانی یا تهییج را بر عهده داشته اند. سازهای بادی برنجی اروپایی، از جمله ترومپت ها، هورن ها، ترومبون ها و توباها حاصل تغییر و تحولاتی هستند که در سازهای خانواده شیپور ایجاد شده اند.

دَف کردستان برخی نواحی ایران

دَف کردستان برخی نواحی ایران

دَف، پوست صدایی یک طرفه (یک طرف باز) با بدنه قاب آن غالبا گرد و به ندرت چند ضلعی است و در اندازه های مختلف و کاربردهای گوناگون دیده می شود. ویژگی های ظاهری و ساختاری همه دف ها در مجموع یکسان اند و اختلافشان در اندازه، داشتن یا نداشتن زنجیر، حلقه، زنگ و زنگوله، جنس و مواد به کار رفته در ساختمان آنها و نوع کاربرد و موقعیت فرهنگیشان است. این پوست صدا در مناطق مختلف با نام های گوناگونی شناخته می شود و متداول ترین نام برای سازهای این گروه دَف یا دَپ و دایره است.

از نظر ما با وجود شباهت دف و دایره، این سازها به خاطر تفاوت در اندازه، ویژگی های ظاهری و از همه مهم تر، رنگ و جنس صدا و کارکرد و تکنیک های اجرایی سازهای مستقلی محسوب می شوند. نه دایره زیرمجموعه دف است و نه دف زیرمجموعه دایره . حتی خود دایره ها نیز در نواحی مختلف ایران گاه از نظر شکل، اندازه و تکنیک های اجرایی با یکدیگر تفاوت دارند. اگرچه دف از گذشته تا به امروز در موسیقی ایران و در نواحی مختلف حضوری چشمگیر داشته است، اما تعلّق آن به کردستان ـ حداقل پس از تأسیس طریقت قادریه توسط شیخ عبدالقادر گیلانی در نیمه دوم قرن هشتم قمری و استفاده خاص پیروان این سلسله از این ساز ـ در مقایسه با نواحی دیگر ایران بارزتر است.

ویژگی های ظاهری و ساختاری دف کردستان

دف، بدنه استوانه ای کوتاه و قاب مانند از جنس چوب دارد که بر یک طرف آن پوست کشیده اند. از آنجا که ارتفاع این بدنه کم است گروه دف ها و دایره ها را پوست صداهای دارای قاب می نامند. در ساخت دف، دو قاب آن به صورت «فارسی بُر» روی هم قرار می گیرند و کلاف گِرد دف به وجود می آید. ضخامت لبه بیرونی قاب را از یک و  نیم سانتی متر به دو تا سه میلی متر کاهش می دهند و پوست را روی این لبه می کشند و آن را با چسب یا سریش  و تعدادی میخ فلزی بر دهانه دف محکم می کنند. در لبه داخلی قاب نیز در فاصله معیّن حلقه های زنجیر آویزان می شود.

تکنیک های اجرایی دف

دف را با دست چپ می گیرند و با پنچ انگشت دست راست و چهار انگشت دست چپ می نوازند. دست راست در نواختن دف نقش اصلی را برعهده دارد. در روش های جدید دف نوازی، پوست دف به سه منطقه صوتی مرکزی، میانه و کناره تقسیم می شود و هر منطقه ویژگی صوتی خاص خود را دارد. اجرا در منطقه مرکزی، (صدای دُم یا تُم)، اجرا در منطقه میانه وکناره (صدای تَق، تَک یا بَک) انواع ریز، دست بَست و اشاره و ضرابی (انواعی از پِلنگ( از مهم ترین تکنیک های اجرایی دست راست هستند و اجرا در منطقه میانه و کناره، اجرای انواع ریز(توپُر، سَرَندی و … ) چپ ریز (با لرزاندن دف توسط دست چپ و به صدا درآوردن حلقه ها)، حرکت دادن دف به بالا و پایین، چپ و راست و جلو و عقب و نواختن در حالت افقی (خوابیده) که هرکدام از نظر نوع برخورد حلقه ها به پوست و بدنه متفاوت اند و صداهای مختلفی ایجاد می کنند. از مهم ترین تکنیک های دست چپ محسوب می شوند.

موارد و نوع استفاده دف

دف، ساز عرفانی و قابل احترام در اجرای مراسم ذکر و سماع درویشان به ویژه طریقت قادریه در کردستان است. در برخی مناطق ایران نیز که پیروان این طریقت یا طریقت های دیگر مانند نقشبندیه، خاکسار، نعمت اللهیه و … حضور دارند، از دف در مراسم ذکر سماع استفاده می شود. در چند دهه گذشته دف از تکیه ها و خانقاه ها پافراتر نهاده و به عنوان سازی با قابلیت های اجرایی زیاد و صدادهی قوی و درخشان در گروه های مختلف موسیقی حضور یافته و همین امر باعث شکل گیری تکنیک های جدیدی در نواختن دف شده است. امروزه به جز تکیه ها و خانقاه های کردستان و برخی نواحی دیگر، از دف در گروه سازهای کلاسیک ایرانی، گروه سازهای کوبه ای، گروه های دف و حتی گروه های اجراکننده موسیقی پاپ نیز استفاده می کنند.

جنس و مواد به کار رفته در ساختمان دف

 بدنه (قاب) : چوب های تاک (بهترین چوب)، بید، چنار، نارنج و به ندرت گردو

پوست : پوست های بز، میش، آهو، گوسفند، بزکوهی و یا پلاستیک (در نمونه های جدید(

حلقه ها : فلزات برنج، مس، آهن گُل

میخ ها : فلزات آهن، برنج، مس و نیز چوب (در قدیم(

ساز (ساز عاشیقی ـ قوپوز)

ساز (ساز عاشیقی ـ قوپوز)

سازی که امروزه در دست عاشیق های آذربایجان دیده می شود «ساز» نام دارد و به ساز عاشیقی نیز معروف است. ظاهراً سازی که اوزان های قدیم (اجداد عاشیق های کنونی) می نواخته اند «قوپوز» یا «چگور» نام داشته است. تمرکز اصلی این ساز اگرچه در آذربایجان شرقی و غربی و جمهوری آذربایجان است، اما در استان های اردبیل، زنجان، همدان و قزوین نیز حضوری قابل توجه دارد. ساز عاشیقی از خانواده زهی مضرابی (زخمه ای) مقیّد است، که با مضراب نواخته می شود و در رده بندی سازها در گروه زه صداهای مضرابی قرار می گیرد.

ویژگی های ظاهری و ساختاری ساز عاشیقی

ساز عاشیقی کاسه طنینی ترکه ای بزرگی به شکل تقریباً نیمه گلابی و دسته ای طویل دارد و روی دهانه کاسه با صفحه چوبی پوشیده شده است. عدد 9 در سنت موسیقی عاشیقی آذربایجان اهمیت زیادی دارد. ساز عاشیقی کاسه ای 9 ترکه، 9 وتر، 9 گوشی و 9 دستان دارد. امروزه به این ترکیب های 9 تایی در ساختمان ساز کمتر توجه می شود و دستان ها افزایش یافته و تعداد ترکه ها به 11 تا 13 قطعه رسیده اند. تعداد وترها نیز کاهش یافته و به 7 یا 8 وتر رسیده اند. ساز عاشیقی به شکل سنتی 9 وتر دارد که در سه ردیف سه تایی در کنار هم قرار می گیرند. سازهای متداول در آذربایجان شرقی امروزه 8 وتر(3+2+3) و در آذربایجان غربی 7وتر (3+1+3) دارند. به تعداد وترها در انتهای دسته گوشی وجود دارد. در سازهای قدیمی، دسته از طریق یک قسمت رابط به نام «بِچِه» یا «بَرچَک» به کاسه متصل می شده است. تعداد دستان ها در قدیم 9 و امروزه 14 تا 16 عدد است. برخی تک نوازان سازهایی با 19 تا 22 دستان دارند. سیم گیر، خرک، شیطانک و مضراب از دیگر اجزای ساز عاشیقی هستند.

کوک ساز عاشیقی

ساز عاشیقی با کوک های مختلفی نواخته می شود. عاشیق هایی که تکنیک نوازندگی پیشرفته تری دارند و نیز تک نوازها از کوک های متنوع استفاده می کنند، اما متداول ترین، ساده ترین و عمومی ترین کوکی که بیشتر عاشیق ها از آن استفاده می کنند کوک زیر است :

دستان بندی ساز عاشیقی

سه روش مختلف دستان بندی در ساز عاشیقی وجود دارد که اختلافشان در تعداد دستان هاست. در قدیم این ساز 9 دستان داشت و امروزه حدود 16 دستان دارد و تک نوازان از سازهایی با 19 تا 22 دستان استفاده می کنند.

الف ) دستان بندی ساز عاشیقی ـ ایمران حیدری (آذربایجان شرقی ــ تبریز)  

ساختار اصلی مُقام ها «هاواها»ی عاشیقی با 9 دستان اجرا می شود، اما برای اجرای برخی تزیین ها 16 دستان مورد نیاز است. تک نوازان برجسته برای اجرای تزیین های بیشتر یا اجرای مُقامات آذربایجانی که خارج از حوزه موسیقی عاشیقی است به سازهایی نیاز دارند که بیش از 16 دستان داشته باشند.

ب) دستان بندی سازعاشیقی ـ محمدحسین دهقان (آذربایجان غربی ــ ارومیه)

تکنیک های اجرایی ساز عاشیقی

اگرچه تکنیک های اجرایی ساز عاشیقی عموماً در نیم قرن گذشته پیشرفت چندانی نداشته اند، اما در چند دهه اخیر تحت تأثیر پیشرفت این تکنیک ها در جمهوری آذربایجان توسط نوازندگانی چون عدالت نصیب اُف، تک نوازان این ساز نیز در آذربایجان ایران به تکنیک های پیشرفته دست یافته اند. مضراب های سوروتمَه ای ،
(شبیه به مضراب خراش در برخی سازهای ایرانی و شاخص ترین مضراب در ساز عاشیقی)، راست ـ چپ ـ راست، چپ ـ راست ـ چپ، راست ـ چپ، چپ ـ راست، ریز و دُرّاب از مهم ترین تکنیک های دست راست هستند و کنده کاری، پنجه کاری، ویبراسیون عرضی، ویبراسیون طولی (به ندرت)، ویبراسیون با لرزاندن و تکان دادن کاسه ساز در بغل و گلیساندو، از عمده ترین تکنیک های دست چپ به شمار می روند.

موارد و نوع استفاده سازعاشیقی

ساز عاشیقی مهمترین ساز در فرهنگ موسیقی عاشیقی آذربایجان است و توسط عاشیق که خود خواننده نیز هست نواخته می شود. البته در شیوه های جدید تک نوازهایی ظهور کرده اند که آواز نمی خوانند. در شیوه سنتی، ساز، آواز را همراهی می کند، اما اصولاً در فرهنگ موسیقی عاشیقی، آواز غالب است. در آذربایجان شرقی، بالابان و دایره، ساز و خواننده را همراهی نمی کند. عمده ترین موارد اجرای موسیقی عاشیقی، مجالس عروسی و شادمانی و قهوه خانه ها هستند. در آذربایجان همیشه قهوه خانه هایی وجود دارند ـ معروف به قهوه خانه های عاشیقلار ـ که در آنها عاشیق ها به اجرای موسیقی می پردازند.

موارد و نوع استفاده سازعاشیقی

کاسه طنینی و صفحه : چوب توت

دسته : چوب های زردآلو، راش، بلوط

گوشی ها : چوب های گردو، شمشاد، آزاد

 شیطانک : استخوان شاخ گاو، روتومول (نوعی ماده مصنوعی)

سیم گیر: استخوان شاخ گاو، روتومول پ

خرک : چوب های سخت، گردو، زردآلو، فوفل

وترها : سیم فولادی سفید 18/0

دستان ها : زه (در قدیم)، سیم نایلونی

مضراب : پوست درخت گیلاس، پلاستیک نرم

دَمّام ، ساز محلی بوشهر

دَمّام ، ساز محلی بوشهر

دَمّام از پوست صداهای دوطرفه ای است که بدنه استوانه ای نسبتاً بلند دارند و با چوب (مضراب) و دست نواخته می شوند. دَمّام های بوشهر در سه اندازه اند و در واقع سه کارکرد مختلف دارند. نوع اول، معمولی ست که تعدادشان در گروه معمولاً چهار عدد است. نوع دوم، دَمّام غمبر استفاده می شود. نوع سوم، دَمّام اِشکون، از دو نوع قبلی کوچک تر است و تعداد آن در گروه معمولاً یک عدد است.

ویژگی های ظاهری و ساختاری دَمّام

 دَمّام استوانه ای از چوب یکپارچه یا ترکه ای و گاه فلزی است که بر دو طرف آن پوست کشیده اند. پوست را ابتدا دور َطوقه هایی به نام چَمبَره از جنس نی خیزران یا بامبو می کشند. هر دَمّام چهار چَمبَره دارد که در میان پوست صداهای متداول در ایران یک ویژگی منحصر به فرد است. زیرا همه طبل های دوطرفه معمولاً دارای دو طوقه هستند، اما دَمّام در هر طرف دو طوقه دارد. طوقه ها همراه با پوست در دو طرف دَمّام با طناب به شکل خاصی به بدنه متصل می شوند. دَمّام را با یک قطعه چوب (ساقه برگ نخل) که اندکی دارد می نوازند.

تکنیک های اجرایی دَمّام

چوب یا گُرز دَمّام که سر آن کمی خمیده است در دست راست نوازنده قرار می گیرد. پوست سمت راست با چوب و پوست سمت چپ با دست نواخته می شوند. دست های راست و چپ در ایجاد تقارن های متریک ـ ریتمیک مکمل هم هستند و نوعی مکالمه در دَمّام ریتمیک به وجود می آورند. این مکالمه در دَمّام معمولی، ساده تر است و به ترتیب در دَمّام  غَمبر و اِشکون پیچیده تر می شود. صدای برخورد دَمّام به پوست سمت راست قوی، پر حجم و بم ، صدای برخورد کف و انگشت های دست چپ نوازنده به پوست سمت چپ تا حدودی نافذ و زیرتر است. دَمّام های معمولی پایه های اصلی جریان ریتم را ایجاد می کنند و دَمّام های غَمبر این پایه ها را به ساختمان ریتمیک تبدیل می کنند و دَمّام اِشکون به صورت بداهه به تزئین و آرایش این ساختمان ریتمیک می پردازد. بنابراین نقش دَمّام اِشکون  از سایر دَمّام ها مشکل تر و مهم تر است.

موارد و نوع استفاده دَمّام

موارد اصلی استفاده از دَمّام در چند دهه اخیر محدود به مراسم سوگواری ماه محرم در قالب گروه های دَمّام و سنج و بوق است. در سال های اخیر از این ساز در موقعیت های دیگری چون مراسم یَزله و همراهی با نی انبان ونی جفتی نیز استفاده می کنند. گروه های دَمّام و سنج و بوق، متشکل از تعدادی دَمّام (معمولاً فرد)، تعدادی سنج (معمولاً فرد)، و یک بوق شاخی هستند و وظیفه اعلام آغار مراسم سوگواری محرم را برعهده دارند.در گذشته از دَمّام هنگام  انجام کارهای دریایی در کشتی یا ساحل، مراسم اهل هوا (نوعی مراسم موسیقی درمانی)، مراسم دُم دُم سحری(مراسم سحرگاه ماه رمضان) و چند موقعیت دیگر نیز استفاده می شده است.

جنس و مواد به کار رفته در ساختمان دَمّام

بدنه : چوب یکپارچه یا ترکه ای، فلز

پوست : پوست بز

چَمبَره (طوقه) : نی بامبو، خیزران، چوب، میله فلزی

چوب (گُرز) دَمّام : ساقه برگ درخت نخل

طناب : الیافی مانند کنف، بندنخی

بربط ، آشنایی با ساز قدیمی ایرانی

بربط ، آشنایی با ساز قدیمی ایرانی

بربط که در زبان عربی عود نامیده میشود از سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) مقیّد است که در ساخت آن، چوب، زه یا نایلون و استخوان به کار رفته اند. بربط که یکی از مهم ترین و معمول ترین سازهای موسیقی ایران قدیم بوده، سازی است گلابی شکل از جنس چوب (توت وگاه فوفل و آبنوس) با کاسه طنینی بزرگ و دسته کوتاه به طول تقریبی85  سانتی متر. این ساز را هنگام نواختن بهصورت افقی روی ران پا می گذارند، بهصورتی که دسته در طرف چپ و کاسه نوازنده قرار می گیرد.

کاسه طنینی و صفحه رو

کاسه طنینی بربط مانند گلابی است که از طول به دو قسمت مساوی تقسیم و از ترْک های چوبی متعدد به هم پیوسته تشکیل شده است. ترْک ها از یک سو در پایین کاسه و از دیگر سو نزدیک دسته به یکدیگر می رسند. صفحه روی بربط از جنس چوب است که به منظور صدادهی بهتر از چوب کاج استفاده می شود. دو دایره کوچک و یک دایره بزرگ تر مشبک از جنس استخوان برای خروج صدا از کاسه بر روی صفحه تعبیه شده است و خرک در قسمت پایین صفحه قرار می گیرد. بر روی صفحه، به فاصله کمی از خرک در محل برخورد مضراب با وترها، صفحه کوچک بیضی شکلی از جنس چوب یا استخوان چسبانده می شود تا به دلیل کوتاهی ارتفاع خرک، از برخورد مضراب با وترها صفح اصلی ساییده نشود.

پُل

در پنج نقطه از صفحه به طرف داخل کاسه پل هایی افقی متصل به صفحه وجود دارند که  از تغییر شکل یافتن صفحه جلوگیری می کنند.

خرک و سیم گیر

خرک بربط قطعه چوبی به طول تقریبی 10 سانتی متر است که در قسمت پایین کاسه قرار می گیرد و روی آن شیارهای کم عمقی برای عبور وترها ایجاد شده اند. در ساخت بعضی بربط ها، وترها به «سیم گیر»ی که در انتهای  بدنه کاسه است وصل می شوند و در بعضی دیگر خرک وظیفه  «سیمگیر» را نیز به عهده دارد، به این صورت که وترها در سوراخ هایی که روی خرک وجود دارند گره می خورند و به طرف گوشی ها می روند. معمولاً خرک را مستقیماً به صفحه رو نمی چسبانند و بین خرک و صفحه تکه ای چوب صدف قرار می دهند

دسته

 بربط دارای دسته کوتاه چوبی، تقریباً به اندازه یک سوم طول کاسه و قطر حدود 10 سانتی متر است. در قدیم روی دسته بربط دستان بندی می شد ولی امروزه دسته فاقد دستان بندی است. بعضی تزیینات که در ساخت دسته به کار می روند مشابه خط دستان هستند. دسته از یک طرف به کاسه طنینی و از طرف دیگر به سرپنجه متصل است.

سرپنجه

سرپنجه یا جعبه گوشی ها  محفظه ای ست توخالی که در ابتدای طول دسته قرار دارد و کمی متمایل به طرف عقب ساخته می شود. سرپنجه محل قرار گرفتن گوشی هاست و در هر یک از طرفین آن پنج گوشی قرار دارند.

سرپنجه

سرپنجه یا جعبه گوشی ها  محفظه ای ست توخالی که در ابتدای طول دسته قرار دارد و کمی متمایل به طرف عقب ساخته می شود. سرپنجه محل قرار گرفتن گوشی هاست و در هر یک از طرفین آن پنج گوشی قرار دارند.

گوشی ها

سرپنجه یا جعبه گوشی ها  محفظه ای ست توخالی که در ابتدای طول دسته قرار دارد و کمی متمایل به طرف عقب ساخته می شود. سرپنجه محل قرار گرفتن گوشی هاست و در هر یک از طرفین آن پنج گوشی قرار دارند.

شیطانک

قطعه چوب باریک و کم ارتفاعی ست به عرض دسته و ارتفاع حدود یک میلی متر، بین دسته و سرپنجه، که وترها از درون شیارهای کمعمق آن عبور می کنند.

تعداد و جنس وترها

بربط دارای 10 وتر است که دو به دو با هم هم صدا کوک می شوند. و بعضی بربط ها بم ترین وتر را تکی می بندند و بیشتر برای صدای واخوان درنظر گرفته می شود. جنس وترها از زه (روده تابیده گوسفند) یا ابریشم تابیده با روکش فلزی و یا سیم های نایلونی با ضخامت های مختلف است. معمولاً وتر هشتم تا دهم روکش فلزی دارند. وترهای گیتار بر روی بربط صدادهی خوبی دارند. وترهایی خاص این ساز نیز در کارخانه ها ساخته می شوند که شماره 504 آن مورد تایید نوازندگان ایرانی است.

وسعت

وسعت معمول صدای بربط حدود دو اکتاو است که به علت کوتاهی دسته ساز حدود یک اکتاو و نیم از منطقه  صوتی وسط، صدادهی بهتری دارد.

کوک وترها

روی دسته بربط، به علت عدم وجود دستان بندی، اجرای تمام فواصل موسیقی ایرانی (پرده، نیم پرده و ربع پرده ) ممکن است. به جز وتر بم، نسبت صوتی وترها با یکدیگر فاصله چهارم درست پایین رونده است. صدادهی حقیقی یک اکتاو بم تر از نت های نوشته شده است.

کلید نت نویسی

روی دسته بربط، به علت عدم وجود دستان بندی، اجرای تمام فواصل موسیقی ایرانی (پرده، نیم پرده و ربع پرده ) ممکن است. به جز وتر بم، نسبت صوتی وترها با یکدیگر فاصله چهارم درست پایین رونده است. صدادهی حقیقی یک اکتاو بم تر از نت های نوشته شده است.

مضراب

جنس مضراب بربط از شاه پر پرندگان بزرگ یا پلاستیک نرم است که با انگشت های دست راست گرفته می شود.

ویژگیهای دیگر بربط

به استناد منابع تاریخی، بربط یک ساز ایرانی الاصل است و انواع آن نیز با تغییراتی در اروپا، ترکیه وکشورهای عربی معمول اند. در این ساز معمولاً کشش زمان نت ها با استفاده از واخوان، به اجزای کوچک تر تقسیم می شود و با زخمه های پی در پی بر نت و وتر واخوان، ایجاد می شود. اجرای نت های کشش دار با مضراب ریز هم امکان پذیر است.

نت های روی وتر بم را می توان با انگشت شست دست چپ اجرا کرد.

آکوردهای دو و سه صدایی، به ویژه به صورت آرپز در بربط قابل اجرا هستند.

علایم مضراب های چپ و راست و دست باز مانند علایم یادشده در تار هستند.

در انگشت گذاری، ، شماره یک برای انگشت سبابه، شماره 2 برای انگشت وسطی،شماره 3 برای انگشت چهارم و شماره 4 برای انگشت کوچک نوشته می شود.

مضراب راست (∧) از بالا به پایین و مضراب چپ (∨) از پایین به بالا نواخته می شود و از علامت T برای ریز استفاده می کنند.

بربط، سازی ست که برای ایجاد صدای بم در گروه نوازی استفاده می شود و قدرت تکنوازی نیز دارد. تمام علایمی که در تئوری موسیقی برای ایجاد حالت ها و حرکات وجود دارند (تکیه، حروف زینت، گلیساندوی طولی، دوبل نت و …) بر روی این ساز نیز قابل اجرا هستند.